Bayzakov Jandos Abdazimovich

с

КИРИШ (фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси)

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон адабиётшунослигида поэтологик конструкциянинг шакллари, ижодий ниятнинг ҳаётий ҳақиқат билан уйғунлиги, адабий таъсир ва ўзига хосликнинг миллий ментал хусусиятлардан келиб чиққан ҳолда туташувини асослаш тадрижий такомиллашувни тақозо этмоқда. Бадиий асарда яшовчи инсон тақдири ва туркий халқлар адабий анъаналарининг бир-бирига ўзаро ўсиш ва ўзгаришларда интеграциялашуви синалган ҳодисалардир. Жаҳон адабиётшунослигида бадиий тасвир ва таъсир масаласи ўзининг яхлит ва якдиллигини сақлаб келмоқда. Шундай экан, дўстона ва аҳил-иноқ яшаб келаётган ўзбек ва қозоқ адабиётининг нодир асарларини ҳар томонлама синчиклаб ўрганиш муҳим аҳамият касб этмоқда. 

Дунё адабиётшунослигида инсон қисматини ҳар томонлама чуқур акс эттирган асарлар ва глобал муаммоларни бундан юз йил илгари поэтик бутунликда инкишоф қилган, иқтисодий, ижтимоий ва маънавий инқирозга олиб келувчи қатор иллатларни хилма-хил образлар ёрдамида кўрсатиб беришга интилган ёзувчилар ўзбек ва қозоқ адабиёти вакилларига ҳам ўз таъсирини ўтказгани айни ҳақиқатдир. Ф.Кафка, А.Камю, М.Пруст, Ж.Жойс сингари тафаккур соҳиблари яратган асарларнинг ўзбек ва қозоқ адабиётига кириб келиши, адабиёт ҳаёт саҳнамизда ўз таъсирини ўтказиши барчамизга аёндир. Ана шу муштарак адабий стереотиплардан бениҳоя таъсирланган ўзбек ва қозоқ ёзувчилари ўзларининг янгича бетакрор услубини инкишоф этдилар. Уларнинг яқин ўтмишда ва бугунги кунда яратаётган фалсафий-интеллекутуал асарлари миллатлараро яқинлигимиз, урф-одатларимизнинг гуманизм ғоялари билан суғорилишига имкон бермоқда. 

Жорий ўзбек ва қозоқ насрида кузатилган поэтологик конструкция онг ва туйғу ифодасидаги ўзига хослик, қаҳрамон интеллекти намойиши, мифологик талқин бирикуви, бадиий психологизм ва адабий хронотопнинг рангинлашувини ўрганиш адабиётшунослик олдидаги муҳим вазифалар сирасига киради. Зеро, «...адабиёт ва санъатга, маданиятга эътибор – бу, аввало, халқимизга эътибор, келажагимизга эътибор эканини, буюк шоиримиз Чўлпон айтганидек, адабиёт, маданият яшаса, миллат яшаши мумкинлигини унутишга бизнинг асло ҳаққимиз йўқ».^[1] Бинобарин, асарларни яхлит ва алоҳида адабий манба сифатида ўрганиш, улардаги композицион бутунликни англаш, давр ва замон руҳи акс этган тамойилларни далиллаш, ёшларни глобал огоҳликка чақириш тарбия сифатини оширишга қаратилган устувор вазифалардан саналади. Зеро, ўзбек ва қозоқ халқларининг янгиланган бадиий тафаккури, аввало, инсон иродасини қайта идрок этиш, янгича дунёқараш билан камол топаётган баркамол авлодни тарбиялашдаги ёзувчилар меҳнати бевосита муаллиф ботинида кечадиган поэтологик конструкция, фалсафа, тарих, маънавият, психология билан боғлиқлиги масаласини замонавий адабиётшунослик тенденциялари асосида ўзаро қиёсий таҳлил қилиш адабиётшуносликнинг долзарб масалаларидан ҳисобланади. 

Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 29 октябрда қабул қилинган ЎРҚ-576-сон «Илм-фан ва илмий фаолият тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида», 2017 йил 16 февралдаги ПФ-4958-сон «Олий ўқув юртидан кейинги таълим тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида», 2019 йил 8 октябрдаги ПФ-5847-сон «Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги Фармонлари, 2017 йил 13 сенябрдаги ПҚ-3271-сон «Китоб маҳсулотларини нашр этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғиб қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар дастури тўғрисида», 2018 йил 5 июндаги ПҚ-3775-сон «Олий таълим муассасаларида таълим сифатини ошириш ва уларнинг мамлакатда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотларда фаол иштирокини таъминлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.

Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги. Мазкур тадқиқот республика фан ва технологиялари ривожланишининг I. «Ахборотлашган жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий, маънавий-маърифий ривожлантиришда инновацион ғоялар тузишни шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари» устувор йўналишига мувофиқ бажарилган.

Мавзунинг ўрганилиш даражаси. Жаҳон адабиётшунослигида поэтологик конструкция ва ижодкор идеали, образлар бадиияти билан жиддий шуғулланган олимлар бисёр. Илк юнон мутафаккири Арасту бу борада ўзининг “Поэтика” асрида қимматли мулоҳаларини баён қилган. Рус мунаққид-олимлари, эссеист-файласуфлар А.А.Потебня, Д.Н.Овсянко-Куликовский, А.Г.Грофеьд, Л.С.Выготский, М.М.Бахтинларнинг психоаналитик; В.Шкловский, В.В.Виноградов, В.М.Жирмунский, Ю.Н.Тинянов, Б.В.Томашевский, Г.О.Винокур, Клод Леви-Стросс, Л.С.Выготский, Р.Барт, Ю.Лотман, Д.С.Лихачев, Ф.Шлейермехер, В.Дильтей, М.Хайдеггер, Г.Г.Гадамер каби олимларнинг адабий-фалсафий тадқиқотларида^[2]  муаллиф онги ва уни ифодалаш йўсинларига маълум маънода тўхталиб, масаланинг у ёки бу жиҳатлари борасида муайян илмий-назарий хулосаларини баён этишган. 

Ўзбек адабиётшунослигида адабий таъсир ва ижодий ўзига хослик, анъана ва адабий асар қатламларини ўрганиш борасида М.Қўшжонов, О.Шарафиддинов, У.Норматов, Й.Солижонов, А.Расулов, Б.Назаров, Ҳ.Умуров, Д.Тўраев, М.Холбеков, Қ.Йўлдошев, Д.Қуронов, У.Жўрақулов, И.Ёқубов, Б.Каримов, В.Алимасов³лар тадқиқотларида масалага теран ёндашиб, адабий муштараклик туркий халқлар адабиётининг ажралмас халқаси эканлигини эътироф этишган. 

Тадқиқотнинг мақсади замонавий ўзбек ва қозоқ насрида поэтологик конструкция ва ижодий ўзига хослик масаласи Абай, Абдулла Қодирий, Чўлпон, Ойбек, Шукур Холмирзаев, Дулат Исабеков, Эсонғали Равшанов, Мурат Бойғут, Назар Эшонқул, Улуғбек Ҳамдам, Луқмон Бўрихон, Исажон Султон каби ёзувчиларнинг сюжет ва композиция яратишдаги муштараклиги, адабий ўзига хослиги, муаллиф позицияси, маҳорати ва бадиий хронотоп табиатини очиб беришдан иборат.

Тадқиқотнинг вазифалари: 

ўзбек ва қозоқ насрида поэтик яхлитлик, ижодкор идеали ва образ бадииятини таъминлашда онг ва туйғу нисбатини жаҳон ҳамда ўзбек адабиётшунослигида юзага келаётган назарий қонун-қоидалар негизида умумлаштириш;

бадиий ният тадрижий такомилининг мифопоэтик унсур қирраларини ва жаҳон адабиётидан озиқланишини қиёсий таҳлил қилиш;

ўзбек ва қозоқ насрида давр ва замон манзараларини далолатлашда жаҳон адабиётидан кириб келган ифода хусусиятлари ҳамда миллий ментал усуллар қиёфасининг устуворлигини тавсифлаш; 

Д.Исабеков ва Л.Бўрихон асарларида киноявий-пародик усул ўзига хослигини далолатлаш;

М.Бойғут ва И.Султон ҳикояларида ғарб экзистенциализмнинг таъсири масаласи ҳамда анъанавий реализмдан янги реализмга ўтиш принципларини белгилаш;

портрет ва пейзаж, туш, мифологик киритма эпизодларнинг полифоник нутқ табиатини аниқлашда муҳим омил эканлигини назарий жиҳатдан асослаш;

поэтологик конструкция ва ижодий ният яхлитлашувида муаллиф онгидаги кечаётган фалсафий-эстетик мушоҳада залворининг жаҳон адабий анъаналаридан таъсирланиш омилларини ойдинлаштириш.

Тадқиқот объекти сифатида Абай, А.Қодирий, Чўлпон, Ойбек, Д.Исабеков, М.Бойғут, Ш.Холмирзаев, Л.Бўрихон, И.Султон,У.Ҳамдам, Э.Равшанов ҳикоя, қисса, эссе-қисса ва романлари олиниб, улардаги поэтологик конструкция ва ижодкор идеали яхлитлиги муаммоси биографик ҳамда қиёсий усулда ўрганилди.

Тадқиқот предметини замонавий ўзбек ва қозоқ насрида поэтологик конструкция ва ижодкор идеали, образлар бадиияти масаласини аниқлашда сюжет, композиция уйғунлиги, адабий таъсир ҳамда ижодий ўзига хослик сингари ифода хусусиятлари, жаҳон адабиётшунослигида бўй кўрсатаётган талқин эстетикаси, муштарак ва алоҳидалик қирралари тайин этади. 

Тадқиқотнинг усуллари Диссертацияни шакллантиришда қиёсий-типологик, структурал, биографик, герменевтик ва психологик таҳлил усулларидан фойдаланилди.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:

жаҳон адабиётшунослигида юзага келган қиёсий-типологик мушоҳада тенденциясининг ўзбек ва қозоқ адабиётига таъсири жанрий-композицион уйғунликни таъминлашга қаратилган ижодкор идеалининг қамровини умумконструктив образлар бадииятига сингдириш асосида аниқлиган;

давр ва замон муаммосини ҳал қилишда ёзувчилар томонидан қайта ишланган матн тарнсформацияси модификацион бирлик негизи асосида тадрижий таомиллаштирилгани асосланган;

ижодий концепция бадиий такомилида бўй кўрсатган поэтологик конструкция, бадиий услубнинг умумий ва хусусий қирралари жаҳон адабиётидан ўзлаштирилган ифода хусусиятларининг миллий онг ва менталитетга нисбатан усутуворлигини таъминлаш асосида аниқлаштирилган;

хронологик сюжет типологияси контекстида ўзбек ва қозоқ бадиий насрининг ривожига жаҳон адабиётининг таъсири бадиий психологизмнинг портрет, пейзаж, туш, мифологик киритма каби поэтик унсурларининг полифоник нутқ табиатини аниқлаш асосида далилланган;

умуминсоний ва миллий  қадриятларнинг ҳар икки халқ адабиётида акс этиш тамойилларининг фалсафий-эстетик асослари жаҳон адабий анъаналаридан сюжет ва композиция яратишда бадиий психологизмдан фойдаланиш манерасини белгилаш асосида такомиллаштирилган.

Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат:

замонавий ўзбек ва қозоқ насрида поэтологик конструкция ва ижодкор идеали, образлар бадиияти масаласи аниқлаштирилган;

жаҳон бадиий насрининг ўзбек ва қозоқ адабиётига, хусусан, ижодкорларга таъсири масаласини турли хил оқимлар, ифода йўсинлари ёрдамида далилланган;

бадиий ният тадрижий такомилининг мифопоэтик унсур қирраларини ва жаҳон адабиётидан озиқланишини қиёсий таҳлил қилинган; 

бадиий услуб ва унинг ёзувчи дунёқараши, муҳит ва жамият ҳаёти билан боғлиқ равишда такомиллашиб боришини аниқлаштирилган;

педагогик олий таълим муассасалари қозоқ тили ва адабиёти таълим йўналиши талабалари учун “Әдебиеттану негіздері” ўқув қўлланма ишлаб чиқилган.

Тадқиқот натижаларининг ишончлиги республикамиз ҳамда жаҳон олимларнинг илмий-назарий фикр ва қарашларига асослангани, нашр қилинган тезис ва мақолалар, илмий журналларда тадқиқотлар тегишли муассасалар томонидан тасдиқлангани, диссертация вазифаларига мос келувчи, ўзаро бир-бирини тўлдириб борувчи тадқиқот методлари қўлланилгани, янги адабиётшунослик ва қиёсий адабиётшунослик методологияси ёрдамида таҳлил ва талқин қилингани, диссертацияда илгари сурилган амалий таклиф, тавсия ҳамда хулосалар ваколатли давлат ташкилотлари томонидан тасдиқланганлиги билан изоҳланади. 

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқотнинг илмий аҳамияти таҳлилга тортилган адабий-бадиий, илмий-назарий манбалардан, изланишнинг якуний хулосалари сифатида тавсия этилган материаллардан ўзбек тетралогияси, ёзувчи маҳорати ва адабиёт назарияси масалалари ҳамда ўзбек ва қозоқ насрига доир тадқиқотларда фойдаланиш мумкинлиги билан белгиланади.

Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти олий таълим тизимидаги “Янги ўзбек адабиёти”, “Туркий халқлар адабиёти”, “Қиёсий адабиётшунослик”, “Адабиётшуносликка кириш” каби фанлардан дарслик, ўқув қўлланмалар яратишда ёрдамчи материал сифатида ҳамда ёзувчилар ижоди бўйича алоҳида семинар ва махсус курсларда фойдаланиш мумкинлиги билан изоҳланади.

Натижаларнинг жорий қилиниши. Замонавий ўзбек ва қозоқ насрида поэтологик конструкция яхлитлиги ва ифодалаш шаклларини тадқиқ этиш ҳамда унинг илмий-назарий асосларини ишлаб чиқиш асосида: 

жаҳон адабиётшунослигида юзага келган қиёсий-типологик мушоҳада тенденциясининг ўзбек ва қозоқ адабиётига таъсири, жанрий-композицион уйғунликни таъминлашга қаратилган ижодкор идеалининг қамровини умумконструктив образлар бадииятига сингдириш, давр ва замон муаммосини ҳал қилишда ёзувчилар томонидан қайта ишланган матн тарнсформацияси модификацион бирлик негизи асосида тадрижий таомиллаштиришга оид назарий қарашлар ва илмий хулосалар “Әдебиеттану негіздері” ўқув қўлланма мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022 йил 19 июлдаги 233-буйруғига асосан, 233-0385-сон нашр рухсатномаси). Натижада, ихтисослик фанларини ўқитиш, малака ошириш курслари, шунингдек, ўзбек ва қозоқ  гуруҳларида она тили ва адабиёти фани ўқитувчиларининг дарс самарадорлигини оширишга эришилган;

бадиий психологизмнинг портрет, пейзаж, туш, мифологик киритма каби поэтик унсурларининг полифоник нутқ табиатини аниқлаш, хронологик сюжет типологияси контекстида ўзбек ва қозоқ бадиий насрининг ривожига жаҳон адабиётининг таъсири, ижодий концепция бадиий такомилида бўй кўрсатган поэтологик конструкция, бадиий услубнинг умумий ва хусусий қирралари, жаҳон адабиётидан ўзлаштирилган ифода хусусиятларининг миллий онг ва менталитетга нисбатан усутуворлигини таъминлаш бўйича илмий хулоса ва таклифлар Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг ФА-Ф1, ГОО2 “Қорақалпоқ фольклори ва адабиёти жанрларининг назарий масалаларини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳаси ва 2017-2020 йилларда Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлими томонидан амалга оширилган ФА-Ф1-ОО5 “Қорақалпоқ фольклоршунослиги ва адабиётшунослиги тарихини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал илмий лойиҳани бажариш жараёнида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг 2022 йил 17 январдаги 17.01/113-сон маълумотномаси). Натижада, давр ва замон муаммосининг ўзига хос қирралари ёзувчи идеали ҳамда образ модификацияси бирлигида тадқиқ қилиниб, уларнинг ривожланиш қонуниятлари такомиллаштирилган;

умуминсоний ва миллий  қадриятларнинг ҳар икки халқ адабиётида акс этиш тамойилларининг фалсафий-эстетик асослари, жаҳон адабий анъаналаридан сюжет ва композиция яратишда бадиий психологизмдан фойдаланиш манерасини белгилаш, бадиий асарларнинг поэтологик конструкцияси,  ёшлар орасида китобхонлик маданиятини шаклланиш, уларнинг маънавий оламини бойитиш ва дунёқарашини кенгайтириш бўйича илмий хулосалар Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институтининг ОТ-Ф1-77 рақамли “Ўзбек адабиёти дурдоналари 100 жилдлигини нашрга тайёрлаш” фундаментал илмий лойиҳа мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институтининг 2022 йил 24 майдаги 59/2-сон маълумотномаси). Натижада, умумий ўрта ва олий таълим муассасалари ҳамкорлигида ёшлар орасида китобхонлик маданиятини шакллантириш ва улар дунёқарашини кенгайтиришга замин яратган. 

Тадқиқот натижаларининг апробациялари. Тадқиқот натижалари 2 та халқаро ва 3 та республика илмий-амалий анжуманларда апробациядан ўтказилган. 

Натижаларнинг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси бўйича жами 12 та илмий иш, шулардан, жумладан, 1 та монография, 1 та ўқув қўлланма, 1 та ДГУ, Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси томонидан докторлик диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрларда 4 та мақола, жумладан, 3 таси республика, 1 таси хорижий журналларда эълон қилинган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми Диссертация кириш, уч асосий боб, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Ишнинг ҳажми 140 саҳифани ташкил этади.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Диссертациянинг “Кириш” қисмида мавзунинг долзарблиги ва зарурати асосланиб, тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари, предмети ва объекти аниқланган. Тадқиқотнинг Ўзбекистон Республикаси фан ва технологиялар тараққиётининг устувор йўналишларига мослиги кўрсатилиб, унинг илмий янгилиги ва амалий натижалари баён этилган. Олинган натижаларнинг ишончлилиги асосланиб, ишнинг назарий ва амалий аҳамияти очиб берилган. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий қилиниши, апробацияси, тадқиқотнинг тузилиши ва ҳажми кўрсатилган.

Диссертациянинг биринчи боби “Поэтик талқин яхлитлигини таъминловчи омиллар” деб номланган бўлиб, “Ижодий концепция  намойишида типологик нуқтаи назар такомили” фаслида ўзбек ва қозоқ бадиий тафаккурининг муштарак ва ўзига хос қирралари жаҳон адабий тафаккуридан озиқланиш жиҳатлари ҳақида сўз юритилади. Замонавий ўзбек ва қозоқ насри бадиияти ҳақида гап кетар экан, аввало, тарих мулкига айланиб улгурган миллий урф-одатларимиз, ўзаро дўстона қадриятларимиз, бир дарахт шохчалари каби азалий ҳамкорлигимиз кўз ўнгимизга келади. Ҳар иккала халқлар ўртасидаги ўзаро ҳурмат ва олижаноб инсоний фазилатларимиз бизларни янада жипслаштиради. Бир-бирига ўтиб турувчи адабий метафоралар миллий наср композициясини белгилашга замин яратади. Шуни қайд этиш лозимки, истиқлол йилларида ҳар иккала халқлар насрий мундарижасини бирлаштириб турувчи умумий хусусиятлар ўз-ўзидан бино бўлган эмас, албатта! ХХ аср тонг отарида жаҳонда юз берган ижтимоий-сиёсий қамров яхлитлиги адабиётлар жуғрофиясидаги сифат ўзгаришларининг такомиллашувига ҳисса қўшди. Ҳар иккала халқ адабиётида кузатилаётган насрий изланишлар сюжет ва композицияда, сўз қўллашда, тасвир поэтологик устқурмасида, жанрий-композицион яхлитлик синтезилациясида, модификацион ўлчов типиклашувида бўй кўрсатаётгани фикримизнинг ёрқин далилидир. 

Айтиш жоизки, ўзбек ва қозоқ адабиётида жанрлар диффузиясини икки даврга бўлиб тадқиқ қилиш қўл келади. Биринчи давр 1900-1990 йиллар оралиғида бўлса, иккинчи давр 1991 йилдан то ҳозирга қадар кечаётган ижтимоий-сиёсий, маданий-маърифий соҳадаги узил-кесил ўзгаришлар фонида бўй кўрсатаётган ижодий изланишлар самараларидир. Айни шу икки ўлчам “кеча-бугун-эртага” чегарасини ҳар томонлама аниқлашга ёрдам беради. Шундан кейинги сифат ўзгаришлари анъанавий реализмдан – ноанъанавий тасвир поэтологик конструкцияси такомиллашувига ва уларнинг ўхшаш, фарқли, кўпқиёфали, мураккаб жиҳатларини теран назарий-типологик тадқиқ қилишимизга кенг йўл очади. Ана шу фарқланиш ўзбек ва қозоқ адабий жанрларидаги мутаносиблик ва алоҳидаликни аниқлашда қўл келади. 

Қиёсий адабиётшунослик нақафат туркий халқлар, балки жаҳон адабиётидаги турли усул ва оқимларни аниқлаштиришда, ўхшаш ва фарқли жиҳатларини кашф этишда муҳим омиллардан бири саналади. Ўзбек ва қозоқ халқлари адабиётини қиёсий-типологик тадқиқ этишда турли хил шаклларни аниқлаш, уларнинг мослиги, жаҳон умумэстетик фалсафасининг бир узви, ўзига хослигини ҳал қилишда долзарбдир. Қайд этиш лозимки, “В.М.Жирмунский қиёсий адабиётшуносликнинг мақсад ва вазифаларини жаҳон адабиётининг умумий ривожланиш қонуниятларини ўрганишда кўрди. Унинг фикрича, типологик алоқалар конкрет билвосита алоқаларни ёхуд адабий таъсирни инкор этмайди. Миллий адабиётларга 24 халқаро адабий алоқаларнинг кириб келиши адабий муҳитда унга бўлган талаб ва эҳтиёждан дарак беради. Айни пайтда, олимнинг ёзишига кўра, ҳар қандай адабий таъсир янги муҳитда унинг шароити ва талабларига мослашади. Шу билан бирга, ижтимоий муносабатларнинг ўзгариши натижасида турли ижтимоий формацияларда турли адабий таъсир вужудга келади. Қиёсий-тарихий метод умумжаҳон адабий жараёнини тадқиқ этганда ижтимоий-тарихий тараққиётнинг ривожланиш қонуниятларига асосланади”[3]. Мазкур атама илк бор фанда ХIX асрнинг иккинчи ярмида бўй кўрсата бошлаган бўлса-да, ХХ асрнинг 30- йилларидан буён янада ривожланишга юз бурди. Айниқса, Ғарб адабиётида кечаётган сифат ўзгаришларини қиёсан тадқиқ қилиш тамойилларига кенг эътибор кучайди. Бу анъана бугунги кунда янада такомиллашиб, халқлар ўртасидаги умумэстетик фаолият тури бўлган адабий йўналишларнинг ютуқ ва камчиликларини аниқлашда муҳим вазифадошликни ҳал қилишда асос бўлиб келмоқда. Ўзбек ва қозоқ адабий шаклларини ҳам уларнинг формацион кўринишларини ҳам жиддий ўрганиш долзарблик касб этмоқда. Бу жиҳатлар ҳар иккала халқнинг руҳиятидан келиб чиқиб, жаҳоний стереотипларнинг таъсир имконларини ҳам аниқлаштиришда қўл келади.

         Уруш ва урушдан кейинги ижтимоий ҳаёт иттифоқдош республикалар адабиёти тасвир меъёрларида бир хилликнинг юзага келишига сабаб бўлди. Урушдан қадди букилиб, руҳий синишлар оқибатида эзилган халқнинг кўнгил оинасидаги ғуборларни тозалаша мақсадида социалистик реализм ўзининг ролини ҳар қандай шароитда ҳам намойиш қилиб борди. Ишчилар, деҳқонлар, меҳнаткашлар синфи вакиллари ҳаётини тасвирлашда бир ёқламалик услуби кўзга ташланди. Биз ана шу мезонларни фарқлашда даврга бўлиб тадқиқ қилишни маъқул топдик. 

Бобнинг “Ўзбек ва қозоқ насрида давр ва замон муаммоси талқини” деб номланган иккинчи фаслида ҳар иккала халқ адабиётининг кўзга кўринган ижодкорлари С.Муратбеков, Д.Исабеков, Л.Бўрихон, И.Султон каби ёзувчилар асарлари қиёсий-типологик аспектда ўрганилди. Қозоқ тилидан таржима қилинган юзлаб ҳикоялар, ўнлаб қиссалар, романларни мутолаа қилганимизда иккита жиҳатга эътибор қаратишни унутмаслик лозим: “Насрда одатда бу вазифани нутқ ифодасининг синтаксик структураси, иборанинг композицияси бажаради. Бироқ насрда, бир томондан, шакл компоненти ва иккинчи томондан, иборанинг синтаксик тузилиши шеъриятдаги сўз ва шакл алоқаси билан айнан бир хил бўлмаганлиги сабабли, у таржима таҳлилида ҳал қилувчи омил бўлолмайди. Бу ерда синтаксис ва шакл муносабати ўта қатъий бўлмагани сабабли, таржимонда уни ўзга тилда жонлантириш учун имконият янада камроқ. Бу ва шунга ўхшаш бошқа ҳолатлар насрий асарлар таржимасини янада мураккаблаштиради. Шунинг учун таржиманинг назмий ва насрий усулларини ўзаро қиёслаш, айниқса, мақсадга мувофиқ, чунки у таржимоннинг асл нусхага нисбатан субъектив муносабатини очишга ёрдам беради”[4]. Дарҳақиқат, таржимоннинг “асл матндаги сўзни тўғридан-тўғри алмаштириши” ишончни оқламайди. Асл матндаги воқеликни таржимон зеҳну идроки билан англаши, англанган материал (матн)ни ҳис қилган ҳолда иккинчи тилда ифода қила олиш кўникмасига эга бўлиши лозим. Ҳозир икки жиҳатга эътибор қаратамиз: таржимон қай тариқа қозоқ тилида битилган асарнинг рус тилига таржимасини ёки ёзувчининг ижодий оламини ўзбек халқи руҳиятига етказишга ҳаракат қилди. Бу биринчиси, иккинчиси сўз ва тасвирдаги руҳият (психологик омил)нинг юзага чиқишида олиб борилган изланишларнинг намоён бўлиши. Таниқли қозоқ ёзувчиси, давлат ва жамоат арбоби Сайин Муратбеков қаламига мансуб “Ёвшан иси” ҳикояси 80- йилларда ёзиб тугалланган бўлса, бу китобга кейинчалик ёзган асарлари киритилиб, янги таҳрирда нашр қилинди. Ҳикояни тўғридан-тўғри рус тилидан таржимон Назира Жўраева таржима қилиб “Жаҳон адабиёти” журналида (2015 йил №5) эълон қилган. Мазкур ҳикоядаги воқелик шундан иборатки, бизнинг эътиборимизни тортган нарса тасвирдаги профессионаллик бўлди. Ҳикоя ўша даврда адабий жамоатчиликнинг эътирофига сазовор бўлган “Дружба народов” журналида нашр қилинган. Ҳикояни жанр табиатидан келиб чиқиб адибнинг ўзи яшаган муҳит ва болалиги, иккинчи жаҳон уруши йилларида халқлар бошига тушган оғир мусибатлар ва қаҳатчилик акс этган бўлса-да, ёзувчи асарда кўплаб воқеликни қаламга олишга ҳаракат қилади. Мазкур асарни таниқли ўзбек адиби Исажон Султон ижоди билан қиёсий-типологик тарзда ўрганиб кўрамиз. Ҳар иккала ёзувчи уруш ва унинг оқибатлари ҳақида асар ёзган. Ҳар иккала ёзувчи соҳир болаликнинг ўлмас хотиралари ҳақида асар ёзган. Мана шу рамзий-психологик картиналарни тадқиқ қилар эканмиз, ундаги ёзувчининг давр ва замон муаммоларини қай тариқа инкишоф қила олиш маҳоратига эга эканлигини ҳам имкон қадар кашф қилишга ҳаракат қиламиз: 

“Эҳ, менинг унутилмас, узоқ болалик чоғларим…

Орадан қанча йиллар ўтиб кетган бўлса-да, қўнғирранг пўстинли, чўпдек озғин, оқсоқ ўша бола ҳамон ёдимда. Баъзан кўзимни юмиб хаёл суриб кетаман, шунда овул оралаб бир тўда болалар қий-чув кўтарганча югуриб кетаётганлари, уларнинг ортидан эса майиб бола ўртоқларидан қолиб кетмаслик ҳаракатида оқсоқлана-оқсоқлана чопиб бораётганини аниқ-тиниқ тасаввур этаман. У югуришга ҳарчанд уринмасин, барибир дўстларидан ортда қолиб кетарди. Шунда боланинг: “Ҳой, тўхтанглар! Юринглар бизникига, янги эртак айтиб бераман, мана, кўрасизлар бугунги эртагим кечагидан ҳам қизиқроқ!” – деган сўзлари ҳамон қулоғим остида қайта-қайта жаранглайди.

Қирқ иккинчи йилнинг баҳорида Аяннинг онаси вафот этди. Бечора бола бувиси билан қолди. Отасини эса урушнинг дастлабки кунларидаёқ армияга чақиришган эди. Шунда Аяннинг бувиси уни бизнинг овулга олиб келди, чунки овулимизда кампирнинг қариндош-уруғлари яшашар, улар етимча Аяннинг бошини силашар, деган умидда буви набирасини овулга бошлаб келганди”[5]. 

Ҳикоянинг муқаддимасидан билиш мумкинки, таниқли ёзувчи С.Муратбеков ўзининг бошидан ўтказган болалик кунларини чуқур изтироб билан талқин қилади. Ҳикоя қаҳрамонлари иккинчи жаҳон уруши йилларининг болалари. Бир қишлоқ ва овулда ўсиб катта бўлишади. Ҳикоядаги бош қаҳрамон Аяннинг билимдонлиги ва ҳар қандай вазиятда ақл билан иш тутиши ҳикоя қаҳрамонларида катта таассурот қолдиради. Аяннинг етим ўсиши ва унинг ҳаётидаги ота-она соғинчи, атрофидаги дўстларидан аввал бошида чеккан изтироблари ёзувчи нуқтаи назарида маҳорат билан тасвирланади. 

Тадқиқотларимиз шуни кўрсатадики, ўзбек ва қозоқ насрида давр ва замон ҳақида оғриқли сўз юритган ёзувчиларнинг асарларини ўрганиш давомида уларнинг ижодий фазилатларини қиёслаб, қуйидаги шаклда хулосалар чиқариш мумкин:

 1) Қозоқ ёзувчиси С.Муратбеков характерни бирданига умумлаштирмайди, И.Султон ҳикояни кўпинча табиат тасвири билан бошлайди;

2) Ўзбек ёзувчиси И.Султон ҳикояда мифопоэтик тафаккурни янгилаб боради, асарда иштирок этаётган қаҳрамонлар руҳияти ва хатти-ҳаракатидан келиб чиқиб идроклайди;

3) Қозоқ ёзувчиси С.Муратбеков халқ оғзаки ижодидан фойдаланганда ўзи тўқиган афсона ва ривоятларни ишонарли ҳамда тушунарли чиқиши учун бола тилидан баён қилади;

4) Ўзбек ёзувчиси И.Султон антик юнон маданиятига, баъзан ҳинд эпосига оид мифларни қаҳрамонлар руҳиятига сингдириб юборади. 

5) Ҳар иккала ёзувчи тасвирда табиатни усталик билан чизишга диққат қаратади. Уларнинг ҳикоя ёки қиссаларида учрайдиган табиат – инсон руҳиятида акс-садо бераётган ўсиш-ўзгаришларни, қаҳрамонларнинг ожизлик ва ютуқларини, кучли томонлари ҳамда нуқсонларини далолатлашга қаратилганлиги билан намоён бўлади. Мазкур тасвир кординаталари давр ва замон муаммоларига аниқлик киритишга ҳам кенг имкон туғдиради. Ғарб бадиий тафаккуридан озиқланган тасвир эстетикасида фалсафий мушоҳада залвори қабариб кўринади.

Тадқиқотнинг учинси фасли “Жаҳон адабий ҳодисаларининг ҳар иккала халқ ижодига таъсири” деб номланиб, унда адабий таъсир ва ижодий ўзига хослик масаласига ойдинлик киритилди. Жумладан, Жаҳон бадиий насрининг ўзбек ва қозоқ адабиётига, хусусан, ижодкорларга таъсири масаласи ҳақида гап кетганда, аввало, ХХ асрнинг инсоният бадиий тафаккурида бўй кўрсатган идеалга талпиниш, чегараларини белгилаш, турли хил оқимлар, йўсинлар ёрдамида – ўз қалбларини қутқуга солган дарддан фориғ бўлишга қаратилган қатор асарлар ифода хусусиятларини, ёзувчилар маҳоратини, илҳомни келтирувчи штрих модификацияларни маълум маънода ўзлаштирдилар. Зарурий жиҳатларини қабул қилдилар. Шу маънода, тарихни бузиб кўрсатиш ҳам туркий халқлар адабиётида катта салбий из қолдирди. Биз собиқ иттифоқ ҳукм сурган етмиш йил давомида урф-одатларимиздан, ҳақиқий тарихимиздан ажралган ҳолда умр кечирдик. 

Бу ҳақда гап кетганда Ч.Айтматов ва М.Шохоновнинг “Чўққида қолган овчининг оҳи зори” номли мўъжазгина эссе-суҳбатини ёдга олмоқ жоиз. Бу китобда шу қадар тарих ва ҳақиқий санъат, маданият, адабиёт, фалсафа ёзувчилар тийрак нигоҳи билан образли ва аниқ тасвир этиладики, ундан жуда кўплаб маълумотлар олиш мумкин бўлади: “Гуллаб-яшнаган фаровон замонларда бир-бири билан чегарадош мамлакатлар уруш йилларида ҳам, бошларига оғир мусибат тушган пайтларда ҳам доим бирга бўладилар, бир-бирларига ёрдам берадилар. Худди шунингдек, эрамиздан аввал ҳам, эрамизнинг бошларида ҳам бирга яшаган туркий халқлар тарих саҳифаларида гоҳ Усунлар давлати, гоҳ Давлат қоғооноти, гоҳ Қанглилар қоғооноти, гоҳ Дашти Қипчоқ давлати, гоҳ Турклар қооғоноти, гоҳ Ўғузлар давлати деб талган бўлса-да, аммо ҳаммаси доимо уруғ-аймоқларни бирлаштиришга интилганлар. Сеники-меники деб, сен ўзимизники, сен бегона деб айирмачилик қилмайдилар”[6]. Ҳақиқатдан ҳам, собиқ иттифоқ даврига келиб, халқларни бўлиб, сарҳадларни белгилаб, ўзаро ҳил-иноқ яшаётган миллатлар орасига, уруғ-қабилалар яшашига кескин тўсқинлик қилиш мақсадида симли тўсиқларни ҳам қўйиб чиқишди. Бундай бўлинишлар улуғ Туркистон руҳини чўктирди, минглаб зиёлиларни қатл қилдирди, қанча бегуноҳларни Сибир ўлкаларига сургун қилганини тарих унутгани йўқ, албатта. Шундай вазиятда ҳам, ёзувчилар, шоирлар, илм аҳли изланишни ичкарида давом эттирди. 

Тадқиқотнинг иккинчи боби “Сюжет ва композицион муштараклик” деб номланиб, “Сюжетга хос унсурларнинг бадиий бутунликни таъминлашдаги роли” фаслида ҳар иккала халқ ёзувчиларининг романлари, ҳикоялари таҳлилга тортилди. Ўзбек ва қозоқ насри бадиий такомилида сюжетларнинг қайси тури кўпроқ учрайди? Бу саволнинг жавоби шундайки, кузатиш ва таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, хроникал ва концентрик сюжетларни келтириш мумкин. Масалан, таниқли қозоқ ёзувчиси Д.Исабековнинг 80-йилларда ёзган талабалар ҳаётидан ҳикоя қилувчи “Тошқин” романи сюжетнинг концентрик тури қўлланилган. 60-йилларда ёзилган О.Ёқубовнинг “Муқаддас” қиссаси, “Биллур қандиллар”, “Улуғбек хазинаси” романларида воқелик шакл-композицион жиҳатдан қизиқарли воқеаларга бой, бир ёки икки қаҳрамон теграсида айланаётган тафсилотларни ифодалайди. Д.Исабековнинг рус ёзувчиси М.Шолохов услубига хос реалистик ифода тарзи ўзбек адабиётидаги Ш.Холмирзаев асарларини ёдимизга солади. Дарвоқе, Д.Исабековнинг “Тошқин” романи 80-йилларда ёзилган бўлса-да, бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини, поэтик қийматини йўқотмаган. Роман ўша даврда талаба-ёшларнинг худди ўзбек адабиётидаги О.Ёқубов,  П.Қодиров, Ў.Ҳошимов, Ш.Холмирзаев асарлари сингари севиб мутолаа қилинган. Мазкур асарнинг сюжет қисмларини Л.Бўрихоннинг “Жазирамадаги одамлар”, Х.Дўстмуҳаммаднинг “Бозор” романларидаги сюжет яратишдаги шаклий-услубий изланишларига муштарак жиҳатларини (тасвир ва ифода!) таҳлил қилиб кўрамиз. Романдаги ўзига хос бир жиҳат шундан иборатки, Д.Исабеков “Тошқин” асарида Л.Бўрихоннинг “Жазирамадаги одамлар” асарида кўзга кўринган киноявий-пародик усул сюжет қисмларини бир-бирига пайвандлашда муҳим аҳамият касб этган. Энди рақамларга эътибор берамиз. Даврнинг умумий манзараларида ифода мустақиллиги акс этади. Масалан, ҳар иккала асар ёзилганига орадан 20 йил ватқ ўтган эса-да, М.М.Дўстнинг “Лолазор” романидаги каби киноявий усул етакчилик қилади. Қозоқ ёзувчиси Д.Исабековнинг мазкур асарида Бағила исмли эндигина ўн саккизга тўлган қизнинг ўқишга кириши ва унинг Яшин исмли йигитга кўнгил қўйиши ғоят қизиқарли сюжетни ўз ичига олади. Асарда руҳий-психологик картиналар талайгина. Бағилага кўнгил қўйган Яшин – икки китоб нашр қилдирган, таниқли ёзувчи. Бағиланинг соддалиги, унинг ишонувчалиги ва покиза қалбига муҳаббат жойланади. Ёзувчи хилма-хил образларни танлайдики, натижада сюжет концентрик ва ўқувчиларга қизиқарли тафсилотларни тақдим қилади. Романда ўз манфаати йўлида ҳеч нарсадан тап тортмайдиган Сергел образини қуйидаги лавҳада билиб олиш мумкин:

“Сергел ушбу ёзда докторлик диссертациясини ҳимоя қилди. У ҳимояларни ўтказиб бўлгандан кейин кўнгил хотиржамлиги учун казо-казо меҳмонларни чақириб банкет ташкил қилди. Меҳмондорчиликка “кўнгилни бир тўқ қилиш”га боғлиқ одамларнинг ҳаммасини таклиф қилди. Меҳмондорчиликка ўқув муассасасининг раҳбарлари, деканлари, таниқли олимлари, яқин ошна-оғаинларини таклиф қилди... Бағиланинг дадаси Қаратайга телеграмма жўнатди. Ва, алоҳида телефон ҳам қилиб келишини тайинлади. Шундай бўлса-да, Вазирлик ишларидан бўшаб у ҳам келиб-кетди. Ахир кимсан Қаратайнинг соясида иззат-икром, обрў-эътибор топмоқда. Бу учрашувга университет ректорини таклиф қилмади. Чунки у келса ўртадаги ишқий муҳаббати Малика билан бўлиб ўтаётган зимдан режалар билиниб қолишидан чўчиди. Шу пайт, банкетда Малика Сергелга қараб:

– Нима учун ректорни таклиф қилмадингиз?

– Мен эсимдан чиқарибман, Сергелнинг томоғига бир тош тиқилгандай бўлди.

– Нима учун?

– Сизнинг разил ниятингизни биламан, – деди. Ва, шарт қўйдики, таклиф қилишга. Бироқ бу ерда қандайдир яширин ният борлигини Малика ҳис қилгандай бўлди. Ўша куни Бағиланинг отаси бир-икки вазирликдан келган меҳмонлар билан тоққа дам олишга ҳам улгурди. Бағиланинг узундан-узун саволларига, қизиқишларига ота эринмасдан жавоб берди...[7]”.

  Асарда ўз манфаати йўлида қинғир-қийшиқ ишлари билан бўлса-да, мақсадга эришиш йўлида ҳеч нарсадан топ тортмайдиган Сергел исмли образни ёзувчи хилма-хил персонажлар руҳиятини очиб бериш учун восита, асосий фигурант сифатида таҳлиллайди. Асарда қандай воқелик юз бермасин, барчасида Сергел иштирокчи ва ўзининг манфаатини битириб борадиган персонаж. Яшин Мадиевнинг илму тафаккури ва адашишлари, беғубор қиз Бағилага икки фарзанди бўла туриб, буни қиздан сир сақлаб ошиқ бўлиши, қизни умидлантириши асар сюжетида жаҳон адабиётида кузатиладиган ифода шаклларини намоён қилади. Мана шу асар Бағила исмли қиз атрофида кечадиган ўнлаб қаҳрамонларнинг кирдикорларини фош қилади. Ёзувчи киноявий-пародик усулда ҳар қандай тасвирларни усталик билан талқин қилади. 

Мазкур бобнинг “Бадиий композиция модификацияси” деб номланган фаслида бадиийлик модуси ҳақида фикр юритдик. Фалсафий луғатларнинг шаҳодат беришича: “Модус – ўлчов, мезон, усул, йўл, тариқа, тарз деган маъноларни билдириб келади. Предметнинг муайян ҳолатлардаги хусусиятини ифодалайди. Атрибут (ўзига хослик)дан шу жиҳати билан фарқ қилади. Спинозага кўра, модус субстанциянинг барча ўткинчи (кўчувчи) ҳолатларини ифодаловчи восита ҳисобланади. Унинг борлиги ўзига эмас, субстанция ва унинг хоссасига боғлиқ бўлади. Модусда, ўзининг пайдо бўлишини ягона, абадий, чегарасиз моддий субтанцияда топадиган нарсаларнинг абадий кўпаювчанлиги ва кўчувчанлик сифати акс этади”[8]. Бадиий асарнинг барча ҳужайралари композицияда маромига етса, янги давр насрида юзага келган тасвир иллюзиясини ҳам тартиблаштиришга йўналтирилади. Бадиий модификациянинг композицияда намоён бўлиши – анъаналар бағрида етилаётган тафаккур шаклига боғлиқ тарзда кечади. 

Биз бадиий композиция модификациясини ўзбек ва қозоқ адиблари М.Байғут ва И.Султон асарлари тимсолида тадқиқ қилишни лозим топдик. Таниқли қозоқ адиби, халқаро “Алаш” адабий мукофотининг соҳиби, Қозоғистонда хизмат кўрсатган маданият ходими Марҳабат Бўйғут янги давр қозоқ насрида жаҳон адабий-бадиий тафаккурини миллий адабиёт негизида қайта идрок қилишга бел боғлаган ижодкорлардан бири саналади. Унинг асарлари дунёнинг кўпгина тиллари, рус, украин, ўзбек, турк, қорақалпоқ, олмон тилларига таржима қилинган бўлиб, бадиий олами ниҳоятда кенг ва қизиқарли, ўқувчи кўз ўнгида тасвирланаётган воқеликни тирик организм каби юзага чиқара оладиган маҳорат эгаси эканлигини эътироф этиш лозим. Ёзувчининг яқин йилларда ёзиб тугаллаган “Ҳокимнинг аёли” номли ҳикоясини олиб кўрайлик. Ҳикояда бир оила тимсолида – жамият, жамият тимсолида – миллат, миллат тимсолида – дунёда ҳукм сураётган ижтимоий-психологик кайфият идрокланади. Ёзувчи ҳикояни анъанавий сюжет қолипларини парчалаб, янги адабий ўлчов – модификацион тасвир қатламида очиқлашга эришади. Ҳикояни ўқиган одам беихтиёр “Ҳокимнинг аёли” ҳақида хулоса чиқаришга шошилиши мумкин, аммо унинг моҳиятида нима турибди деган савол ҳам диққатимизда бўлиши лозим. Ҳикоя халқ оғзаки эпоси таъсири доирасида достонона битилгани билан, ғарбона ифода негизининг таъсирини ҳам ёдда тутмоқ жоиз. Ҳикояда модуслик қатламлари ёзувчининг нимани ифодалаш ва қандай ифодалаш лозим деган ақидасини илгари суради. Дунёда пулдан, шон-шуҳратдан, бойликдан бошқа нарсани назар-писанд қилмайдиган замон кишисининг ботинида – излаётган маъносининг номи нима эканлигини кўрсатишни мақсад қилганлигида қабариб кўринади. Ўзгараётган дунёда ҳеч бир нарсани яшириб қўйишнинг иложи йўқлигини, руҳий хотиржамлик бойларда эмас, йўқсиллар ботинида зоҳирлигини назарда тутганлиги маълум бўлади. Ҳикояда модификацион компонент композицион танловда тартиблашади. Яъни ёзувчи биринчи эпизодни ниҳоятда қисқа танлайди:

“Қизиқ.

Икки минг ўн биринчи йилнинг ноябрида ер куррасида етти миллиардинчи инсон туғилди. Рўйхатга олинди. “Кўксандиқ” худди шундай хабарлади. Еттинчи ноябрда. Етти миллиард деди. Кейин “кўксандиқ”дан “Қўнғир” гуруҳининг қўшиғи берилди. Узун, хушқомат қиз: “Дунё…дунё… дунё-эй. Дунёга ким эга-эй?..” дея хониш қилди. Икки йигит унга жўр бўлишди. Ғалати қўшиқ. Мунгли, қўшиқ”[9]. 

Эътибор қилинса, ҳикоя экспозициясида дунёга келган етти миллиардинчи инсон ҳақида ахборот бермоқда. Бу ерда икки жиҳатни ёдда тутиш жоиз: кўксандиқ нима? Нега айнан етти рақамига маъно юкламоқда? Етти рақамининг рамзий талқини нимага қаратилган? Яна еттинчи ноябрда. Демак, ҳикоянинг асл мантиғи – инсоннинг етти иқлим, етти қитъа, етти осмон, етти қават ер, бу оламнинг етти кунда яратилишига ишора қилинмоқдаки, ёзувчи тасаввуфий дунёқараш билан, замон теграсида бўлаётган эврилишларни назарда тутмоқда. Қизнинг дунёга келиши инсониятнинг давом этиши, бу ҳолда тақдир битигига битилган бир сирнинг фош бўлишига қаратилмоқда. Айниқса, ёзувчи етти рақамини идеаллаштириб, ундан тайинли бир модификацион ғоя намоён қилмоқда. Ҳар қандай ҳолатда ҳам “Ҳокимнинг аёлига ўқувчини яқинлаштириш учун шу йўсинда тасвирни жумбоқ билан бошлаяпти. Бу жумбоқни ҳоким ва унинг аёли, жамият, миллат, шон-шуҳрат, ва энг асосийси – НАФС тимсолида янада бошқача шаклда талқин қилишни назарда тутмоқда.

 Хўш, бадиий композиция кенг тушунча экан, модификацион бирликлар ҳам шаклга, ҳам мазмунга, ҳам ғояга, ҳам мавзуга, ҳам даврга, ҳам замонга бирдек алоқадар – ўлчов спецификаси ҳисобланиши айни ҳақиқатдир. Негаки, асардаги жамики унсурлар композицияда бирлашади. Уни қайси мезондан ўлчаш, баҳолаш ёзувчининг ижодий критериясига боғлиқ равишда кечади. 

Бадиий композицияда тартибланишга алоқадор қаҳрамонларнинг ички нутқлари асосан икки шаклда: муаллиф ҳикоясидаги (айтиб бераётган) монолог (қаҳрамоннинг фикрлари, ҳиссиётларини ифодалаш билан бирга композицияда ҳам алоҳида роль ўйнайди) ва қаҳрамон шуурида кечаётган монолог (психологик жараённинг ўзини, ўз психологик ҳолатини таҳлил қилишни акс эттиради) тарзида бўй кўрсатади[10]. Дарҳақиқат, “Ҳокимнинг аёли” ҳикоясида кўпроқ аёл ички монологлари, туши, ҳис-туйғулари орқали бутун жамият, дунёда бўлаётган кўнгилсизликлар, алдовлар, мақтовлар, маддоҳликлар, шон-шуҳратга ўчлик, бойлик изидан қувиб, ҳар қандай пасткашликка тайёр турган хилма-хил образлар модификацияси жамланади. Асарда бизнес орқасидан ҳокимиятга келиб қолган – ҳоким, ёшликда бир дуо туфайли қисматига битилган ҳокимнинг аёли, шон-шуҳрат ва мансаб пиллапояларида илдамлаётган амалдорлар оиласи, миллат тақдири хусусида қайғураётган кийимининг яғири чиққан йўқсил олимнинг, чин дунёга кетган ва фарзандининг тушларига тез-тез кириб, дунё моли ўткинчи, дин иши билан шуғуллан дегувчи онаизор нолалари инкишоф қилинади. 

Тадқиқотнинг “Персонаж руҳиятини акс эттиришда ёзувчи услуби” деб номланган учинчи фаслида бадиий психологик вазиятда характер шаклланиши ҳақида сўз боради. Ҳар қандай бадиий ижоднинг юзага чиқишида хоҳ ёзувчи бўлсин, хоҳ шоир, драматург – услубда ўзини намоён қилади. Услуб – ижодкорнинг жамики маҳорати, истеъдоди, талантини бир махражда бирлаштириб, ёрқин бўёқларда жилвалантирадиган, намоён қиладиган асосий компонентлардан бири саналади. Услубсиз ҳеч қандай воқелик, истеъдод юзага чиқмагани каби, ўқувчида қизиқиш ҳам уйғотмайди. Шунинг учун Гёте “Услуб бу - одам” деганида юз фоиз ҳақ гапни айтган. Услубнинг даражалари, ривожланиш босқичлари, ўсиш-ўзгаришларининг барчаси ҳаётий тажриба билан Аллоҳ томонидан берилган истеъдоднинг нуру зиёсига боғлиқ равишда кечадиган жараён саналади. Масалан, ўзбек ва қозоқ адабий анъаналари асрлар давомида сайқалланди, ривожланди, тадрижий тараққиёт йўлини, машаққатли кечмишларини бошидан ўтказди. У қайси замон ва даврда содир бўлмасин, инсоният бадиий тафаккури тадрижий такомили давомида бир-бирига ўтиб турди, таъсир қилди. Кейинги йиллар насрий асарлар ҳақида гап кетганда модернистик оқим вакилларининг ижоди турфа ракурсларда ифодалана бошлади. Халқлар ўртасидаги интеграциялашув жараёни, стратегик ислоҳотлар, маданий-маърифий алоқалар сабабли бу жабҳада ҳам сифат ўзгаришлари юзага келди ва келмоқда. 

Бу ҳақда проф. Ҳ.Умуров шундай ёзади: “Асар шаклланиши жараёнида ёзувчи илҳом билан меҳнат қилади. Дастлабки кўтаринки ҳолат кейинроқ тартибга тушади, ижодий хаёлларнинг парвози аста-секин тиниқлашади. Ёзувчининг талант кучи, диққати, бутун борлиғи бир марказга тўпланади: бўлажак қаҳрамонлар аниқланади. Асарнинг асосий поэтик ғояси, унинг образли ифодаланиши кўзга ташланади ва шу доира атрофида образлар ҳаракат қила бошлайди. Характерлар тасвири, улар хатти-ҳаракатлари ва психологияларини асослашнинг йўллари, фабула ривожининг жуда кўп вариантларидан (Толстой айтганидек, миллиондан бири) энг маъқули танланади. Қисқаси, санъаткор онгида яхлит яратмоқчи бўлган асарнинг нусхаси, бадиий модели яратилади. Эндиги гап яратилажак, туғилажак асарнинг ҳаётийлигини, жонлилигини таъминловчи ёзувчи қалбининг қон томирига, санъаткорнинг сўз сеҳрига, ўткир фаҳмига, ажойиб илҳомига... ва яна ва яна жуда кўп психик жараёнларга боғлиқдир”[11]. Дарҳақиқат, мана шу ижодий ва кучли руҳий жараённинг барчаси ёзувчининг, ижодкорнинг яккаю-ягона услубий изланишларида дунё юзини кўради. Демак, услубнинг даражалари, шаклланиш босқичлари, юзага чиқарувчи омиллари бўладики, бусиз асарнинг ҳеч бир ҳужайраси мукаммаллик касб этолмайди. Қайси давр, қайси замон ёзувчиси, мумтоз ёки замонавий носир бўлсин, услубий ўзига хос бир йўлни топа олмаса, ёзганлари асарлар оша яшай олмайди. 

Ўзбек ва қозоқ адабий анъаналари ҳам шаклан, ҳам мазмунан, ҳам услубан бир-бирига жуда ўхшаш жиҳатларни кузатмоқдамиз. Асар ичида яшаётган қаҳрамонларнинг ботиний изтироблари, танҳолиги, жамиятда ўз ўрнини топа олмаслиги, қинғир-қийшиқ йўллар билан бойиш истагида яшаётган одамлар феъл-атвори ҳам услубда ўз аксини топганлигининг гувоҳи бўлдик. Таниқли қозоқ адиби Мухтор Мағавиннинг “Икков” номли ҳикояси яқин йилларда ёзилган бўлиб, асарда поэтик услуб инглиз ёзувчиси Сомерсет Моэм, ўзбек адабиётидан Ш.Холмирзаев асарларини ёдимизга солади. Ҳикоя сюжети оддий тузилган бўлса-да, ёзувчининг ўзига хос услуби ва маҳорати жуда чиройли тарзда юзага чиққан. Ҳикояда бир-биридан айро икки вужуд, икки руҳиятнинг тасодифан театрда танишиб қолишидан бошланиб, воқелик уларнинг орасидаги покиза инсоний муҳаббат билан якун топади. Бу каби усул Ш.Холмирзаевнинг “Булут тўсган ой” ҳикоясидаги услубий-шаклий ифодани кўз ўнгимизга келтиради:

“Бир кўрган – билиш, деган халқимиз. Икки кўрган – таниш. Бир эмас, икки эмас… ўтган етти йил ичида етмиш марта кўрибди. Аммо биламан деб ҳам, танийман деб ҳам айта олмайди. Исми ким? Асли қаердан? Ким бўлган, нима иш қилган? Бугунги ишининг маъноси нима? Ҳаммаси қоронғу. Қоронғу ҳам эмас, мутлақо номаълум. Фақат ҳозирги касби ҳақидагина озгина тасаввури бор. Ё бизнес, ё ҳокимият. Ё хўжайин, ё хизматкор. Ишқилиб, тинчи камроқ. Вақти эса тақчил. Жуда тақчил.

Иккови тасодифан учрашишди. Ўшанда бир мактабда ўқиган, ўзига ўхшаган бева аёл театрга таклиф қилган эди. Чақирди-ю, энг сўнгги дамда ўзи боролмай қолди. Театр қаршисида, чиптани қўлига ушлатди-да, узр сўраб қолаверди. Бу эса анча саросимада қолди, бева қанча тайёрланган, энди шундоқ театр дарвозаси олдидан қайтмайди-ку. Илож йўқ, жилла бўлмаса бир пардасини кўриб кетай деб ичкарига кирди. Жойини топди, ўтирди. Олд қатор, бироқ сал четроқ экан. Фақат аввалгидай, буларнинг ёш пайтларидагидек тўда-тўда халқ кўринмайди. Ярмидан кўпи бўш. Ва келганларнинг ҳаммаси кекса, кекса бўлмасада ўрта ёшдан ошиб қолганлар. Ёшлар умуман йўқ. Оркестр уясидан скрипканинг чизилган, яна бир асбобларнинг узилган, ҳар хил товушлари эшитилади, куйини келтириб ётишибди. Ўткан кунларини, пешонасига ёзилган, ҳатто, бугун ҳам тоқ қолдирган ёлғизлигини ўйлаб, кўнгли бузилиб, маъюс ўтирган эди,

– Кечирасиз, хоним, – деган товуш келди қулоғига. – Мен ўтиб кетсам…

Чиройли, қора смокинг кийган, қотма, капалак галстук таққан, ўрта ёшлардаги гавдали эркак. Қобоғи қалин, лаби юқа, шиддатли экан. Аёл ўрнидан қўзғала бошлаган эди, яна бир илтимос қилди:

– Бетлашиб ўтишимиз қийин бўлар, бари бўш, ўртароққа силжисангиз…

Ўзининг хаёлида ҳам бор эди, энди иложсиз ўртароққа юришга тўғри келди. Ҳалиги эркак чап томонига, нақ ёнига ўтирди. Худди иккови театрга бирга келгандай. Шу пайт аста қоронғулашди. Ортидан саҳна пардаси очилди. Ўша қадимий, эскирмас “Аида” бошланди”[12].

 Ҳикоя экспозициясида келтирилган халқ донишмандлиги – мақол келтирилади. Ҳикояда етти йил кўришибди деган ахборот ўқувчини ўйлантириши табиий бир ҳолдир. Нега айнан етти йил? Демак, ҳикоядаги воқеликни тайёр ҳолда саҳнага олиб чиқади. Икки жуфтнинг театрда танишиб қолиши, ораларида пайдо бўлган самимий муҳаббат, у қайси шаҳар ва замонда рўй бериши номаълумлиги, шунингдек, турмушидаги айрилиқлар қандай сабабдан шу ҳолга тушди, фарзандлари ёки бошқа қисматига тегишли масалалар ҳақида ёзувчи ахборот бермайди. Фақат икки ёшнинг бир-бири билан ўзаро диалогик муносабати орқали, персонажларнинг руҳий ҳолатини очиб беради. Дарвоқе, диалогик муносабат ёзувчи услубининг телеграф услубини ёдимизга солади. Персонажлар жуда кўп ҳам суҳбатлашмайди. Ҳаммаси битта уйда – аёлнинг ҳузурида содир бўлади. Ёзувчи жамиятдаги баъзи бир нохушликларни “яширин” ифода этаркан, иккала ёшнинг жисмоний қовушишидан тортиб руҳий илиқлигигача персонаж нутқи орқали ифодалайди. Мана шу жиҳатдан қаралганда ҳикояда бадиий услуб рус ёзувчиси А.Чехов, Ш.Холмирзаев ва А.Қаҳҳор ифода услубларини намоён қилмоқда. Аёл ва эркакнинг ҳам турмуши ўхшамаган. Улар қирқ ёшлар остонасида ёлғизлик чоҳида умр кечиради. Ҳар қандай хотиржамлик уларни бирлаштирмасин, дунё ҳавасларидан қўл узиб кетолмаслигини, одамлар каби бахтли яшашга ҳақли эканлигини тушуниб етадилар. 

Ишнинг учинчи боби “Бадиий психологизм ва адабий хронотоп бирлиги” деб номланган бўлиб, унинг биринчи фаслида “Ёзувчи идеалини юзага чиқаришда руҳий таҳлил масаласи”га диққат қаратилди.

Маълумки инсонни билиш, англаш, ботинан ва зоҳиран тўғри далолатлаш сарҳадларини тартиблаштиради. Асар воқелигида нимани ва қандай акс эттириш муҳимлигини белгилаб берувчи асосий унсурлардан бири эканлиги аёнлашади. Бошқа бир ўринда рус мунаққиди “Психологизм – бу адабиётнинг ўзига хос воситалари ёрдамида (тўқиб чиқарилган) шахс (адабий персонаж) ҳис-туйғулари, фикр, кечинмаларини етарлича тўлақонли, батафсил ва чуқур қилиб тасвирлаш”[13], - дея алоҳида таъкидлайди. Дарҳақиқат, персонажлар ички оламини кашф қилувчи ёзувчи бўлса, унинг таҳлил ва тасвирларида инсон маънавий, моддий олами акс этса, уни яна илмий асослаш зарурати муҳимми? Ахир, бадиий асарда характер кўп қиррали ва мураккаб бўлса-да, у битта вазифани бажариш учун (Румий) дунёга келади. Ё ўзининг салбий иллатлари билан ном чиқаради, ё жамиятга нафи тегиши натижасида из қолдиради. Бу бугуннинг гапи эмас. Халқ оғзаки ижодида учрайдиган қаҳрамонлар характерида ҳам шу икки жиҳат намоёндир. Шу икки жиҳатнинг ҳар бирида бир олам маъно яширин эканлигини “кашф” қилиш масала моҳиятини янада тиниқроқ тасаввур қилишга имкон туғдиради. Жумладан, ўзбек ва қозоқ адабиёти замон билан бирга яшаб келмоқда. Ҳар иккала халқ адабиётининг шакл, мазмун, ғоя, услуб ва психологик чуқурлашувига катта замин ҳозирлаган қуйидаги фаразларни келтириб ўтамиз:

1. Ғарб адабий тафаккурида “урф” бўлаётган эсселашув жараёнининг бевосита таъсири натижасида;

2. Миллий урф-одатларнинг ҳар иккала халқ руҳиятида ўтиб туриши, таъсири масаласида;

3. Халқ оғзаки ижодига қайтиш, ўзликни англаш (ҳақиқий шахс эрки ва мустақиллиги), ўзини инсон ўлақроқ ҳис этиш силсиласида;

4. Комил инсон тушунчасининг асрлар давомида авлодлар қонида яшаб келаётган яширин бир онг ости ҳисларининг уйғониши боис;

5. Информацион бўҳронларда миллат ўзлигини сақлаб қолиш истагида сиёсатнинг адабиётга аралашуви негизида.

Мана шу бешта муҳим жиҳат адабий таъсир ва ижодий ўзига хосликни, психологик шарт-шароитни, аждодлар орзу-умидларини, миллий ўзликни англашга қаратилган сайъ-ҳаракатлар моҳиятини теран тушуниб етишга имкон беради. Маълумки, ҳар қандай адабий ҳодисанинг ўзига хос ривожланиш қонуниятлари, тадрижий тараққиёти, босқичлари, шаклланиш тамойиллари бўлади. Жанр ички қонунияти, психологик деталь, поэтик қонуният битта нарсани тўлалигича асослашга хизмат қилади. У ҳам бўлса – қаҳрамон руҳиятининг кашф қилиниши. Таниқли қозоқ адиби Д.Исабековнинг “Тошқин” романидаги психологик картиналар Бағила ва Яшин орасида кечади. Муҳаббат дардига мубтало бўлган Бағиланинг руҳий тўлғонишлари, орзулари, изтироблари ёзувчи томонидан юксак даражада талқин қилинган:

“Ёлғон номус – одам ўз ҳолсизлигини, ожизлигини ҳис қилгандагина уйғонади. Унинг билимсизликдан холи эканини Бағила билгани йўқ. Шундай бўлишини асло кутмаганди ҳам. Бироқ ўзлари купедан ҳайдаб чиқарган йигитга шу лаҳзадан бошлаб ачина бошлади. У йигитнинг ким эканини билмаса ҳам ўзларидан бир эмас, бир неча поғона баланд турадиган илмли инсон сифатида тушуна бошлади. Чарчоқдан ухлаб ором олаётган дадасидан ҳам саводли эканини тушуниб етди. Биринчи бор учрашган ва уни писанда қилмаган, кейин бироз ўтиб ўша йигитнинг дўсти у ҳақда айтиб берган ҳикояни эшитгандан кейин кўнглига бошқача туйғу келди. Ўзининг ундан анча паст эканини, бир парча қоғоз деб инсон иззат-ҳурмати поймол бўлишини билганида эди. Бундай бўлмасди. Ана шу кайфият Бағиланинг ботинини тимдаларди. Билимли инсонни ҳеч қандай куч ва камситиш билан енгиб бўлмаслигини тушуниб етди...”3

Ижодкор ҳар бир даврда муҳим бир факторга амал қилар экан, у қайси вазият ва ҳолатдан келиб чиқишини аниқ ва тўғри англаши лозим. Айниқса, роман поэтикасида бу фактларнинг ишонарли чиқиши муҳимдир. Баъзи эссенавислар жуда бўш, жўн ва кўрган-кечирганларини ҳеч бўяб-безамасдан, батартиб олиб чиқишда қийналадирлар. Унда эслаб қолиш ва уни қайта ҳикоя қилиш манераси етмишмаганлиги боис, тасвирда қатор машаққатларга дуч келадилар. Масалан, муаллиф бошидан кечирган 20 йил олдинги воқеликда вақт ўтиши билан қандайдир эсдан чиқиш аломати ҳам учраши табиий. Буни тан олиш лозим. Айниқса, ўтиб кетган воқелик – унутилгани билан инсон миясидан чиқиб кетишига, ўрнида янги ҳис-туйғуларнинг пайдо бўлишига шароит яратиб беради. Ахир фасллар ҳам бирин-кетин алмашиниб, ўз ўрнини иккинчи фаслга бўшатиб бериши табиий қонуният-ку? Камдан-кам ҳоллардагина уни кундалик сифатида ёзиб, қайта идроклаб, хотирлаб, айнан “бўлган воқеани бўлиб ўтганидек тарзда тасвирлаш”(В.Белинский) кузатилади. Психологияда “инсон боласи унутувчандир” деган ҳаётий факт мавжуд. Ана шу тамойилдан олиб қаралса, унитилаётган воқеликни қайта синтезлаб, тиклаб, уни жонлантириб, унга ҳаёт бағишлаш фақатгина – истеъдод билан ўлчанади.

Бобнинг “Давр суратини акс эттиришда бадиий хронотопнинг ўрни” деб номланган мазкур фаслда бадий хронотоп шакллари, унинг даврда акс этиш тамойилларига ойдинлик киритилди. Давр руҳини беришда шаҳар хронотопи. Ўзбек ва қозоқ бадиий тафаккурини тадқиқ қилар эканмиз, Д.Исбеков ва Л.Бўрихон романларида шаҳар ва қишлоқ хронотопи давр манзараларини ҳаққоний ёритишда қўл келади. Мана шу икки макон – замон руҳини тўлақонли идроклашга йўл очади. Л.Бўрихоннинг “Жазирамадаги одамлар” романида шаҳар ва қишлоқ ўртасида кечадиган зиддиятлар, жамият ҳаётининг ислоҳ қилиниши, чўлқуварлар яшаш тарзининг хилма-хиллиги, уларни бирлаштириб турадиган ягона мақсад асосан – қишлоқ билан боғлиқ ҳолда кечади. Ёзувчи романда шундай ном-нишони қаердалиги номаълум 41-совхоз деган маконни танлайдики, у ерда яшовчи бир гуруҳ соҳа вакиллари кечмишлари орқали бутун иттифоқда ҳукм сураётган сохта эътиқод, вафо ва садоқатни ҳайкаллар тимсолида типиклаштиришга бел боғлаган тузум ички иллатларини фош қилади. Ёзувчи мана шу жараёнда ифодани киноявий усулда идроклайди. Лолахон ва Ўроқнинг покиза муҳаббати – қишлоққа маданият олиб киради. Қизлар Лолага қараб кийиниш, ясан-тусан қилиш, ота-онага қандай ҳурматда бўлишга тақлид қила бошлайди. Ана шу ерда ёзувчининг поэтологик конструкция ижодий баркамоллиги ёрқин тасвирларда намоён бўлади. Бу ерда қатор образлар борки, уларнинг ўзаро суҳбатлари негизида – инсоният билишга, англаб яшашга бўлган ботиний эҳтиёжи ҳали ўлмаганидан, яшаётганидан бахт ҳиссини туяди. Ёзувчининг бундай усули Файзулла ака хонадонида рўй беради:

“Файзулла ака хонадони келинмас, ҳузури жон олган экан!

Отам икки ҳамроҳи билан олис шаҳарга отланган ўша кундан бери тез орада юз-кўзлари хўп бўяб-бежалган, инжиқ феъл, ишёқмас бир танноз пайдо бўлишини башорат қилиб юрган миш-мишчиларнинг ҳафсаласи пир бўлди. 

Тўйнинг эртасигаёқ қўшниникига кириб-чиқиб юрган онамнинг оғзидан бол томар эди.

– Ана келину, мана келин... – деди у гоҳ отамга, гоҳ “элакка” чиққан хотинларга. – Ҳусну жамолига боқиб бир ҳузур қилсанг, одоб-ахлоқини, ширинсўзлигини кўрсанг икки ҳузур топасан... югуриб-елиб рўзғорга хизмат қилиб юришини айтмай қўя қолай...

Тайин гапки, матонатли миш-мишчилар онамнинг таъриф-тавсифларига шубҳа билан қарашар, “қўшнисининг шармандали ҳолини яшириб, мақтайди-да” деган ўй-хаёлларга боришар эди. Аммо Файзулла ака ва Хосият холанинг топиб олган ташландиқ лотореяларига, ногоҳ ютуқ чиққандек кўча-кўйда керилиб, мамнун табассумларга кўмилиб юришлари ҳам онамнинг мақтовлари чиппа-чин эканлигидан дарак берар эди”[14].

Келтирилган лавҳада эндигина шаҳардан келин бўлиб тушган Лолахоннинг қишлоқда тарқалган ҳар хил миш-мишларнинг ёлғон эканлигини, роман қаҳрамони чинакам садоқатли ёр эканлигини, Ўроқ билан бир-бирига жуда мослигини ёзувчи Самад тилидан жуда таъсирли ифодалайди. Романда шаҳар хронотопи ёзувчининг илк ижодий мақсадини амалга оширишда ўзига хос калит вазифасини ўтайди. Ўқиш ва ўрганишга бориб, топишиб қолган икки вафоли ёр, жуфтлик воқеликни тезда ҳаракатга келтиришга сабаб бўлади. Ана шу тариқа ёзувчи шаҳар хронотопида моҳирлик билан ижодий концепциясини ифодалайди. Демак, шаҳар хронотопи ҳар қандай асарда қишлоқ хронотопининг ҳам содир бўлиш вақтига ижобий таъсир кўрсатади. Романнинг номидан ҳам маълумки, адиб 41-совхоз тимсолида жамиятнинг ичдан емирилиб, асл табиатидан мосуво бўлаётган чўлқуварлар тақдирини нозик киноялар билан далолатлашни мақсад қилганлиги аёнлашади. Шуни қайд этиш лозимки, романда бадиий хронотоп сюжет қисмларининг бир-бирига мантиқий боғлам ҳосил қилишида муҳим компонент, ифода усули эканлигини намоён қилиб турибди. Яъни шаҳардан келин бўлиб тушган – Лолахон чўлқуварларнинг асл ниятларини англатиш модификациясини тартиблаштиради. Жумладан, сюжет А воқеасидан кейин Б воқеаси содир бўлиши, талқин ва тасвирнинг яхлитлашувига, поэтологик конструкция модусини тартиблаштиради. Эътиқоди ва яшаш маслагидан айрилган бир тўпори қишлоқ аҳли табиий яшаш инстинктига талпиниб яшайди.

Бобнинг учинчи фасли “Адабий хронотопнинг эстетик идеалга туташуви” деб аталади. Мазкур фаслда Бадиийлик модусини таъминлашда асар компонентларининг ўз ўрни борлиги барчага аёндир. Негаки, бадиийликни таъминловчи учта хусусият композицияда маромига етади. Поэтологик конструкция мантиқий боғлами макон ва замонда ўз ифодасини топади. Ижодкор концепцияси жаҳон ва бошқа халқлар адабиётидан озиқланишини инобатга олсак масала моҳияти янада равшанлашади. Бадиий асарнинг умумий мазмуни ўша давр манзарасини жамият ва инсон идеалларининг уйғунлигини тақозолайди. Идеал – ёзувчининг орзуси, изтироблари, шодликлари, қайғуси, армонлари, кўрган-кечирганлари, диёнат, вафо ва садоқат тушунчаларининг бағрида етилади. Ҳар бир инсон идеалга талпинади. У қайси миллат ва динга, қавмга мансублигидан қатъий назар ўзи яшаб турган заминнинг оғриқларини ич-ичидан ҳис қилади. Ана шу таомил бадиий асарнинг барча ҳужайраларида ёзувчи ниятини бирлаштиришга хизмат қилади. Ёзувчи ҳам даврнинг фарзанди. У ўзи мансуб жамиятнинг фаол аъзоси. Ана шу мансубликнинг ўз маромида юзага чиқишида идеалнинг ўлчови бениҳоя каттадир.

ХХ аср собиқ иттифоқ даврида одамзодни сохта тузум билан катта марраларга етказиш, уларни бахтли-саодатли қилиш, орзу-умидларини рўёбга чиқариш учун катта планда ишлар олиб борилди. Бу жараёнда сўз санъати – бадиий адабиёт жуда катта ишларни ўз зиммасида олиб яшади, баҳоли қудрат бажаришнинг уддасидин чиқди. Юзлаб, минглаб асарлар яратилдики, ишчилар синфига ҳам, оддий деҳқонлар учун ҳам орзусининг ушалганини тасдиқловчи асарлар тақдим қилинди. Ана шу жараённинг икки хусусияти бадиий асарни баҳолашда бугун сув ва ҳаводек зарурдир. Биринчи хусусият, мадҳиябозлик ва шиорбозлик учун хизмат қиладиган асарлар (совет кишиси образи), иккинчиси эса чинакам миллий онг ва туйғуда рўй берган, миллатнинг ўз қаддини тутиб туришга қаратилган асарларнинг яратилганлигида қабариб кўринади. Бундай дейишимизга сабаб шуки, миллий ўзликни англаш ва унинг тарихий илдизларини тушуниб етиш ҳамма санъаткорга насиб қилаверадиган ёрлиқ эмас. Шу боисдан, ХХ аср ўзбек ва қозоқ бадиий тафаккурида шу икки давр ва икки ёндашув чинакам асарнинг яшовчанлигини, унинг нурли келажагини, тақдирини, тарихини, ўзлигини англашга катта шароит ҳозирлайди.

Ишда тадқиқ этилган назарий-илмий масалалар қуйидаги хулосаларга келишга замин яратди.

1. Таъкидлаш ўринлики, поэтик талқин яхлитлигини таъминловчи қатор омиллар мавжуд бўлиб, унинг шаклланиш босқичларини асосий икки даврга бўлиб ўрганишни маъқул кўрдик. 1900-1990 йиллар ва 1991 йилдан то ҳозирги кунга қадар бўлган давр. Мана шу даврда собиқ иттифоқ якка ҳокимлиги бадиий наср такомилида ўзига хос ўрин эгаллади. Адиблар жамият ҳаётидаги ижтимоий-маданий турмуш тарзини бадиийлаштиришда фақат бир ёқлама ёритишга кўпроқ эътибор қаратишди. 80-йиллардан кейинги ижодий концепция адабиётда янгиланиш ва шаклий-услубий ўзига хосликка кенг йўл очиб берди. Булар модерн ва янги реализм йўналишларида битилган асарларда янада тиниқлашди. Айни шу жиҳатлар поэтологик конструкциянинг муҳим омили эканлигига сабаб бўлди.

2. Ўзбек ва қозоқ бадиий насрида давр ва замон муаммосининг талқини ҳикоя, қисса, романчиликда рангинлашди. Жумладан, “Ёвшан иси”(С.Муратбеков), “Гавҳар тош”(Д.Исабеков), “Урушнинг сўнгги қурбони”(Ў.Ҳошимов), “Todd”, “Мансуб-1984”(И.Султон), “Ватан ҳақида қўшиқ”(У.Ҳамдам), “Шамолни тутиб бўлмайди”(Н.Эшонқул) каби ҳикоя ва қиссалар поэтик талқини жорий адабиётшуносликда эътироф этилаётган адабий ҳодисалардир. Исажон Султоннинг “Todd” ҳикоясидаги кучли психологик таранг тасвирлар ҳам иккинчи жаҳон уруши йилларида халқимиз, одамларимиз руҳиятига, қисматига муҳрланган ниҳоятда аянчли бир ҳолатни ёдимизга солади. Мана шу асарлар ифода ва тасвир йўналишлари билан янгича бадиий талқин қилингани қувонарли ҳодисадир.

3. Жаҳон бадиий насрининг ўзбек ва қозоқ адабиётига, хусусан, ижодкорларга таъсири масаласини турли хил оқимлар, ифода йўсинлари ёрдамида ўз қалбларини қутқуга солган дарддан фориғ бўлишга қаратилган қатор асарлар мисолида кузатиш мумкин. Шуни қайд этиш лозимки, давр муҳитида миллий урф-одатлардан тийиб туриш, мавжуд тузум байроқдорларини мадҳ этишга диққат қаратилди. Бироқ адабий ҳаётни, ижодни теран тушунган ёзувчилар ўзларига мақбул йўлни топдилар. Булар мана шу қиёфада намоён бўлиши кузатилди: а) миллий ментал хусусиятлар (тасвир ва талқин)дан ажралмаган ҳолда адабий таъсирланиш (Д.Исабеков, С.Муратбеков, И.Султон, У.Ҳамдам); б) тўғридан-тўғри адабий таъсирланиш (яъни унда ижодкорга улуғвор ғоялар илҳом беради), баъзан бу тақлид шаклида кўзга ташланади. Айни шу жиҳатдан тақсимлаш ишончни оқлайди. Негаки, инсон ўз оламида яшаётган, ўзининг орзу-умидлари сари илдамлаётган, узоқ йиллар бир сохта тизим гирдобида қолган ёзувчиларга бениҳоя қўл келади. 

4. Жаҳон адабий дурдоналаридан экзистенциал фалсафа(Камю), телеграф услуби(Ҳеменгуэй), рамзий-метафорик ифода(Кафка) сингари ифодани қуюқлаштирадиган имкониятларнинг пайдо бўлиши ҳар иккала халқ адабиётида турли хил жанрларда ўз аксини топди. Инсоннинг зоҳирий қиёфаси ва ботиний изтиробларини англатиш ва уни тушунишга етаклаш – ўқувчининг ўзига қолдирилган хулоса билан ўлчанади. Бу эса ўз навбатида, ўзбек ва қозоқ насри бадиий тафаккурини кенгайтиришга олиб келади. Тўғри, бу ҳақда танқидий муносабатларни кейинги боб ва фаслларда ҳам алоҳида аниқлашни мақсад қилганмиз. Зеро, адабий таъсир ва қиёсий ифода қоришиғи миллий ўзлигимизга яқин нуқталарни ажратиб изоҳлашга имкон туғдиради.

5. Сюжет ва композиция бадиий асарнинг асосий компонентларидан саналади. Ҳар қандай асар ёзувчи ижодий концепциясининг маҳсули. Бу ижодий кредос йиллар давомида шаклланади. Сюжетни ҳаракатга келтирувчи жамики унсурлар композицияда маромига етади. Ўзбек ва қозоқ адабий дурдоналарида ҳам даврнинг, ҳам замоннинг, ҳам муҳит ва жамиятнинг таъсири бениҳоя катта эди. Муштарак сюжетлар ва уларнинг бир-бирига таъсири адабиётда синалган ҳодиса. Мифологик талқин синтези адабий сюжетларнинг янгиланишига йўл очади. Л.Бўрихон ва Д.Исабековнинг романларида буни яққол кўришимиз мумкин.

6. Бадиий композицияни юзага чиқаришда модификацион бирликлар, компонентлар тиғизлиги яққол намоён бўлди. Композиция бадиий воқеликни тартиблаштириб, сюжетнинг маром билан ҳаракатланишини таъминлайдиган ягона механизм эканлигини ҳар иккала халқ адабиёти тимсолида ўргандик. Айрим ҳикоялар негизида солиштириб, уларнинг ютуқ ва камчиликларини асослашга ҳаракат қилдик.

7. Бадиий услуб ва унинг ёзувчи дунёқараши, муҳит ва жамият ҳаёти билан боғлиқ равишда такомиллашиб боришини аниқладик. Унда ҳам ғарб, ҳам қўшни давлатларда кузатилаётган сифат ўзгаришлари, ҳам одамлар табиатидаги олға силжишлар тимсолида ривожланиб боришини тадқиқ қилдик. Буларнинг барчаси сюжет ва композиция яхлитлигида зоҳир бўлишини назарий жиҳатдан асослашга ҳаракат қилдик.

8. Бадиий психологизм асарнинг мунтазам адабий янгилиги ва ёзувчининг характер яратишдаги ижодий тафаккур қуввати нечоғлик баландлигини англатади. Ана шу кайфият ёзувчига кўплаб имкониятлар беради. Бадиий психологизм икки халқ адабиётида жуда маҳорат билан тасвир этилган. Ёзувчилар жаҳон контекстида урф бўлаётган тасвир приёмларидан унумли фойдалангани, бу борада катта меҳнат сарфлаганликларини алоҳида қайд этиш лозим. Айнан психологим билан адабий хронотоп давр ва замон белгиларини теран ифодалаш ва уни англатиш маҳоратининг муҳимлигини тақозолайди. Айнан шу жиҳат ўзбек ва қозоқ адабиётининг гуллаб-яшнаётган олтин даврини чамалашга имкон беради.

9. Бадиий асар поэтикасини бирлаштирадиган, хос йўсинда жилвалантирадиган адабий унсурлардан бири – хронотоп ҳодисаси саналади. Ўзбек ва қозоқ адабиёти насри намуналарини таҳлил қиларканмиз, ҳар бир асарга ўзига хос ёндашувни, ҳиссий-эмоционал бўёқдорликнинг тадрижий такомилини кўрамиз. Шу маънода, хоҳ у ҳикоя, қисса, роман бўлсин бадиий хронотопнинг фалсафий-эстетик, рамзий-мажозий унсурларига рўбарў келамиз. ХХ аср бошларидан буён бадиий асарга илмий ёндашув ҳам чуқурлашди. Ана шу жиҳатлар ўзбек ва қозоқ адабиётида мифик қатламнинг замонга ва даврга муносабатини ҳам тез суратларда ўзгартириб юборишга замин яратди.

10. Ўзбек ва қозоқ адабиётида поэтологик конструкция масаласи ҳам замонни ифодалашга, ҳам маконни, ҳам даврни, ҳам миллий урф-одатлар замирида ётган мифологик қатлам стереотипларини таҳлиллашга шароит ҳозирлади. Мазкур конструкция бевосита талқин ва тасвир ўзига хослигини, жаҳоний кайфиятнинг тафаккурда ўзгаришга мойиллигини, туйғу ва онгда акс этган инсоний сезимларни чамалашга имкон берди. Ҳар иккала ҳалқ адабиёти миллий ва умуминсоний қадриятлар тараннумини инкишоф қилишга жиддий эътибор берди. Айниқса, адабиётнинг манзараларини тасаввур қилишда мифопоэтик тафаккур орқали замон кишисининг орзу-умидларини аниқлаштиришга диққат қаратганлиги билан таҳсинга сазовор ҳодисадир.

БАЙЗАКОВ ЖАНДОС АБДАЗИМОВИЧ

ЗАМОНАВИЙ ЎЗБEК ВА ҚОЗОҚ НАСРИДАГИ ПОЭТОЛОГИК ҚУРИЛИШ 

(монография)

Чирчиқ – 2025

ЎЗБEКИСТОН РEСПУБЛИКАСИ МАКТАБГАЧА ВА МАКТАБ ТАЪЛИМИ ВАЗИРЛИГИ

ЧИРЧИҚ ДАВЛАТ ПEДАГОГИКА УНИВEРСИТEТИ

БАЙЗАКОВ ЖАНДОС АБДАЗИМОВИЧ

ЗАМОНАВИЙ ЎЗБEК ВА ҚОЗОҚ НАСРИДАГИ ПОЭТОЛОГИК ҚУРИЛИШ 

(монография)

Чирчиқ – 2025

Ж.А.Байзаков

Замонавий ўзбек ва қозоқ насридаги поэтологик қурилиш (монография) Ж.А.Байзаков

Тақризчилар:

Т. Турткулбаева         -  Ажнияз номидаги НГПИ Қозоқ тили ва адабиёти                     

                                           кафедраси доценти (PhD).

У. А. Байқобилов           - Чирчиқ давлат педагогика университети         

                                              Ўзбек тили ва адабиёти кафедраси доценти.

КИРИШ

XX–XXI асрлар адабий жараёни туркий халқлар бадиий тафаккурининг янги босқичга кўтарилган даври сифатида аҳамиятлидир. Айниқса, ўзбек ва қозоқ насрида кечган жанрий, композицион ва поэтик ўзгаришлар замон руҳи, ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар ҳамда миллий-маданий уйғунликнинг мустаҳкам таъсирида шаклланиб келмоқда. Бу икки халқ адабиётини бирлаштириб турувчи умумий тарихи, қадимий урф-одатлари, халқ оғзаки ижодининг муштарак манбалари ва маданий бағрикенглик анъаналари уларнинг насрий тафаккурида ҳам ўхшаш тенденцияларни вужудга келтирган.

Истиқлол йиллари адабиёт учун янгиланиш даври бўлиб, бадиий изланишларда реалистик тасвирнинг янги қирралари, модерн ва постмодерн тамойилларининг кириб келиши, мифопоэтик конструкциянинг кучайиши кузатилди. Ўзбек ва қозоқ насрида инсон руҳияти, мавжудлик фалсафаси, миллат тақдири ва тарихий хотира масалалари эпик воқелик билан уйғун тарзда талқин этилди. Шу билан бирга жанрлар диффузияси, эсселашув жараёни, янги реализм элементларининг шаклланиши ҳар икки адабиёт поэтикасида туб бурилишлар яратиб, адабий тафаккурнинг ички мантиғини бойитди.

Қиёсий адабиётшунослик методи ўзбек-қозоқ бадиий муносабатларини тадқиқ этишда муҳим аҳамият касб этади. В.М. Жирмунский таъкидлаганидек, типологик ўхшашликлар бевосита таъсирни инкор этмасдан, адабий ривожнинг умумжаҳон қонуниятларини англашга хизмат қилади. Мазкур метод орқали ҳар икки халқ насридаги сюжет қурилиши, образлар системаси, поэтик деталлар, мифологик қатламларнинг қайта талқини, эстетик идеал ва инсон табиатини ёритиш тамойиллари ўрганилади.

XX асрнинг ўрталарида ҳукмрон бўлган социалистик реализм даври насрида бир қанча идеологик стереотиплар мавжуд бўлган бўлса, мустақилликдан кейинги ижодий муҳит бадиий фикр эркинлигига йўл очди. Янги эстетик тафаккур миллий маънавият, тарихий хотира ва инсон ички оламининг янада чуқурроқ тадқиқ этилишига замин яратди. Бу жараён ўзбек ва қозоқ ёзувчиларининг образ яратиш услубида, поэтик тилнинг фаолашувида, сўзнинг эстетик имкониятларидан фойдаланишда ўз аксини топди.

Мифопоэтика, экзистенциал талқин, модерн эстетикаси, миллий руҳ ва тарихий фалсафа уйғониши — ушбу тадқиқот марказида турган асосий масалалардир. Бадиий асарни яхлит система сифатида тадқиқ этиш, унинг вертикал ва горизонтал муносабатларини очиш, поэтик талқиннинг туб моҳиятини англаш адабиётшунослик олдидаги долзарб вазифалардан ҳисобланади.

Шу нуқтаи назардан мазкур тадқиқотнинг асосий мақсади — ўзбек ва қозоқ насридаги поэтик талқин яхлитлигини таъминловчи омилларни аниқлаш, ижодий концепсияларнинг типологик ўхшаш ва фарқли жиҳатларини тадқиқ этиш, жанрий-композицион ўзгаришларни назарий жиҳатдан изоҳлаш, замон ва инсон муносабатининг бадиий инъикосини очиб беришдан иборатдир.

FILOLOGIYA FANLARI BO‘YICHA FALSAFA DOKTORI

(PhD)  JANDOS BAYZAKOV TOMONIDAN TAVSIYA ETILGAN

MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZULARI

CHIRCHIQ DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI

GUMANITAR FANLAR FAKULTETI,

O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI

1. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

АБАЙ ҚҰНАНБАЙҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫН МЕКТЕПТЕ ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада Абай Құнанбайұлының шығармаларын мектеп бағдарламасында оқытудың әдістемелік мәселелері зерттеледі. Абайдың өлеңдері, қара сөздері мен ой толғанулары оқушылардың ойлау қабілетін, тілдік және әдеби сауаттарын дамытудың тиімді құралы ретінде қарастырылады. Мақалада сабақ жоспарын құру, шығармаларды талдау әдістері, интерпретациялық тәсілдер және диалогтық оқыту элементтері талданады. Сонымен қатар, оқушылардың әдебиетке деген қызығушылығын арттыру, рухани-адамгершілік тәрбиесін қалыптастыруда Абай шығармаларының рөлі көрсетіледі. Зерттеу мектептегі қазақ әдебиеті сабақтарында Абай шығармаларын оқытудың теориялық және практикалық негіздерін айқындауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Бітібаева, Қанипа О. Әдебиетті оқыту әдістемесі. — Алматы: Рауан, 1997. — 288 б. (қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі бойынша негізгі оқу құралы; әдеби мұраны, оның ішінде Абай шығармаларын оқыту теориясы мен практикасын қамтиды)

2. Бітібаева, Қанипа О. Мектепте Абай шығармаларын оқыту. — Өскемен: Б.ж., 1994. — 180 б. (Абай шығармаларын сабақта қолдану әдістемесі) 

3. Бітібаева, Қанипа О. М.Әуезов шығармашылығын оқыту: Әдістемелік нұсқау. — Алматы: 1994. — 94 б. (Абайды бейнелейтін «Абай жолы» роман-эпопеясын оқытуға арналған материал) 

4. Бітібаева, Қанипа О. Абай және толық адам тәрбиесі // Абай және XXI ғасыр: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, 2005. — Өскемен. (Абай шығармаларын оқытудағы педагогикалық тұжырымдамалар) 

5. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі (түрлі авторлар жинағы) — Алматы: 2000. (Әдебиетті оқыту оқулығы, Абай шығармаларын сабақ жоспарына енгізуге арналған) 

6. Абай Құнанбайұлы шығармаларын оқыту мектебінде (Ғылыми мақала). №3 (11) 2025 ж. университеттік журнал — мектепте Абай шығармаларын оқыту мақсат-міндеттері, мазмұны мен әдіс-тәсілдерін сипаттайды. 

7. Конференция материалдары: Абай шығармаларын оқыту мәселелері — халықаралық педагогикалық конференция материалдар жинағы, 2023–2025 жж. — Абайды оқыту әдістемесі жайында жинақталған баяндамалар. (жинақталған материалдар) 

8. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

МҰХТАР ӘУЕЗОВТІҢ ӘҢГІМЕЛЕРІН ӘДЕБИ ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ЖОЛДАРЫ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста Мұхтар Әуезовтің әңгімелерін мектепте оқыту барысында әдеби талдау әдістерін қолданудың тиімді жолдары қарастырылады. Зерттеуде жазушы әңгімелерінің идеялық-тақырыптық мазмұны, көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтар жүйесі мен тәрбиелік мәні сараланып, оларды оқытудың мақсат-міндеттері айқындалады. Әдеби талдаудың дәстүрлі және жаңашыл тәсілдері (проблемалық талдау, кейіпкерге психологиялық талдау, композициялық талдау, сұрақ-жауап, пікірталас, шығармашылық тапсырмалар, интербелсенді әдістер) негізінде сабақты ұйымдастыру жолдары ұсынылады. Сонымен қатар оқушылардың сыни ойлауын дамыту, мәтінді терең түсіну, кейіпкер әлеміне ену және авторлық идеяны ашу дағдыларын қалыптастыруды қамтамасыз ететін әдістемелік ұсыныстар беріледі. Жұмыс нәтижесінде Әуезов әңгімелерін оқытуда әдеби талдауды жүйелі қолдану оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесін нығайтып, әдеби-танымдық деңгейін арттыруға ықпал ететіні дәлелденеді.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Әуезов, М. Әңгімелер мен повестер. – Алматы: Жазушы, 1985.

2. Әуезов, М. Шығармалар жинағы. 12 томдық. – Алматы: Жазушы, 1979–1985.

3. Байтұрсынов, А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Ана тілі, 1991.

4. Қирабаев, С. Мұхтар Әуезов және қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім, 1997.

5. Нұрқатов, А. М. Әуезовтің творчестволық жолы. – Алматы: Ғылым, 1965.

6. Есмаилов, Е. Әдебиет жайлы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1966.

7. Бітібаева, Қ. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997.

8. Бітібаева, Қ. Әуезов шығармашылығын оқыту. – Өскемен, 1994.

9. Қоңыратбаев, Т. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1987.

10.  Айтжанова, Г. Қазақ әдебиетін мектепте оқыту әдістері. – Алматы: Білім, 2012.

3. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫН ОҚЫТУДА СЫНИ ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста қазақ поэзиясын мектепте оқыту үдерісінде сыни ойлау технологиясын қолданудың маңызы мен тиімділігі қарастырылады. Зерттеу барысында өлең мәтінін түсіну, талдау, бағалау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған «ой қозғау», «Венн диаграммасы», «INSERT», «Бес жолды өлең», «Т кестесі» сияқты әдістердің мүмкіндіктері сараланады. Қазақ ақындарының поэзиясын оқытуда оқушылардың дербес ойлауын дамыту, өз пікірін дәлелдеп айту, мәтінге терең талдау жасау, шығармашылық қабілетін жетілдіру бағытындағы әдістемелік ұсыныстар беріледі. Жұмыс нәтижесінде сыни ойлау стратегияларын жүйелі қолдану оқушылардың әдеби-танымдық деңгейін көтеріп, пәнге қызығушылығын арттырып, поэзиялық мәтінді саналы қабылдауына ықпал ететіні дәлелденеді.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Жұмажанова, Т. Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту технологиясы. – Алматы: Рауан, 2012.

2. Мұқанова, Б. Сыни ойлауды дамыту технологиясы арқылы қазақ әдебиетін оқыту. – Алматы: Білім, 2015.

3. Бітібаева, Қ. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997.

4. Бітібаева, Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі және технологиясы. – Алматы: Мектеп, 2003.

5. Қоянбаев, Ж. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2004.

6. Жұмабекова, Ф. Қазақ әдебиетін оқытуда жаңа технологияларды қолдану. – Астана: Фолиант, 2016.

7. Қоңыратбаев, Т. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1987.

8. Назарбаев Зияткерлік мектептері педагогикалық шеберлік орталығы. Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту: әдістемелік құрал. – Астана, 2014.

4. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ЭПОСТЫҚ ЖЫРЛАРДЫ ИНТЕРАКТИВТІ ӘДІСТЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста қазақ эпостық жырларын мектепте оқыту барысында интерактивті оқыту әдістерін пайдалану мүмкіндіктері мен олардың тиімділігі қарастырылады. Зерттеу эпостық шығармалардың тарихи-танымдық, тәрбиелік және рухани мәнін терең меңгертуде диалогтық оқыту, топтық жұмыс, рөлдік ойын, пікірталас, «INSERT», «Аквариум», «ДЖИГСО», кластер, цифрлық платформа арқылы оқыту сияқты интерактивті стратегиялардың ықпалын талдауға негізделген. Эпостық жырларды оқытуда оқушылардың мәтінді түсіну, тарихи оқиғалар мен кейіпкерлер бейнесін саралау, салыстыра талдау, өз көзқарасын дәлелдеп айту және шығармашылықпен жұмыс істеу дағдыларын дамыту жолдары айқындалады. Зерттеу нәтижесінде интерактивті әдістерді жүйелі қолдану оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды терең сезінуіне, коммуникативтік мәдениетін қалыптастыруына және сыни ойлау қабілетінің дамуына ықпал ететіні дәлелденеді.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Қоңыратбаев, Т. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987.

   1. Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің оқу құралы (эпостық жырларды оқыту бөлімі). – Алматы: Білім, 2018.

   2. Нұрғали, Р. Қазақ эпосы. – Алматы: Білім, 2000.

   3. Әуезов, М. Әдебиет тарихы (эпос туралы зерттеулер). – Алматы: Ана тілі, 1991.

   4. Бітібаева, Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі және технологиясы. – Алматы: Мектеп, 2003.

   5. Бітібаева, Қ. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997.

   6. Жұмажанова, Т. Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту технологиясы. – Алматы: Рауан, 2012.

   7. Назарбаев Зияткерлік мектептері Педагогикалық шеберлік орталығы. Интерактивті оқыту әдістері: әдістемелік құрал. – Астана, 2014.

5. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІН ОҚЫТУДА ЖОБАЛЫҚ ӘДІСТІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста қазақ әдебиетін оқыту үдерісінде жобалық әдісті қолданудың мүмкіндіктері мен тиімділігі қарастырылады. Жобалық оқыту технологиясының теориялық негіздері, оны сабақта ұйымдастыру жолдары және оқушылардың белсенді оқу әрекетін қалыптастырудағы рөлі баяндалады. Қазақ әдебиеті пәнінде жобалық тапсырмалар арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту, дербес ізденісін арттыру, зерттеу мәдениетін қалыптастыру, топта жұмыс жасау, пікір білдіру және өз көзқарасын дәлелдеу дағдыларын жетілдіру жолдары көрсетіледі. Сонымен қатар жобалық әдістің оқушының тұлғалық дамуына, әдеби мәтінді терең түсінуіне және ұлттық құндылықтарды игеруіне ықпал ететіндігі дәлелденеді. Зерттеу нәтижесінде жобалық әдісті жүйелі қолдану қазақ әдебиетін оқыту сапасын арттырудың тиімді құралы екендігі анықталады.

Начало формы

                         Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:       

1. Бітібаева, Қ. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997.

   1. Бітібаева, Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі және технологиясы. – Алматы: Мектеп, 2003.

   2. Қоңыратбаев, Т. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1987.

   3. Жұмабекова, Ф. Қазақ әдебиетін оқытуда жаңа технологияларды қолдану. – Астана: Фолиант, 2016.

   4. Қоянбаев, Ж., Қоянбаев, Р. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2004.

   5. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Педагогикалық шеберлік орталығы. Жобалық оқыту технологиясы: әдістемелік құрал. – Астана, 2015.

6. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ПОЭЗИЯСЫН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста Мағжан Жұмабаев поэзиясын мектепте шығармашылық тапсырмалар арқылы оқыту жолдары қарастырылады. Ақын шығармаларындағы ұлттық рух, сезім тереңдігі мен көркемдік ерекшеліктерді оқушы санасына жеткізуде тиімді әдіс-тәсілдер ұсынылып, олардың білім алушы қиялын, эстетикалық талғамын және сөйлеу мәдениетін дамытудағы маңызы ашылады. Шығармашылық жұмыстардың түрлері, оларды қолдану мүмкіндіктері мен нәтижелілігі сипатталады. Зерттеу оқыту үдерісінде оқушыны белсенді, ойлай алатын, сезіне білетін тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1989.

2. Жұмабаев М. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Раритет, 2005.

3. Жұмабаев М. Таңдамалы шығармалар. – Астана: Фолиант, 2013.

4. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір. – Алматы: Білім, 1996.

5. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Алматы: Қазақ университеті, 2002.

6. Ысқақов Б. Мағжан поэзиясының поэтикасы. – Алматы, 2010.

7. Қоңыратбаева Т. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2014.

8. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

9. Байтанасова К. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2018.

10.  Айтматова А. М.Жұмабаев поэзиясының көркемдік жүйесі. – Алматы, 2012.

7. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫН АҚПАРАТТЫҚ-КОММУНИКАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР НЕГІЗІНДЕ ОҚЫТУ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста қазіргі қазақ прозасын ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) негізінде оқыту мәселесі қарастырылады. Зерттеуде цифрлық ресурс, мультимедиалық материал, электронды платформа және интерактивті әдістерді пайдалану арқылы оқушылардың шығарманы қабылдау, талдау, түсіну дағдыларын жетілдіру жолдары айқындалады. Қазіргі қазақ прозасының тақырыптық, идеялық, көркемдік ерекшеліктерін тиімді меңгертуде интернет-ресурстар, онлайн тапсырмалар, презентация, бейнефрагмент, виртуалды талдау, цифрлық тест және жобалық жұмыстардың рөлі көрсетіледі. Жұмыс оқыту үдерісін жаңғыртып, оқушылардың қызығушылығын арттыруға, сыни ойлауын дамытуға және цифрлық құзыреттілігін нығайтуға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Қоңыратбаева Т. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2014.

2. Байтанасова К. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2018.

3. Ысқақ Б. Қазіргі қазақ әдебиетін оқытуда жаңа технологияларды қолдану. – Алматы, 2016.

4. Жұмажанова Т. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білім беруде қолдану. – Алматы: Білім, 2012.

5. Каиржанова Б. Цифрлық білім беру ресурстары және олардың тиімділігі. – Нұр-Сұлтан, 2020.

6. Әбдіғапбарова У., Бидайбекова А. Жаңа ақпараттық технологиялар арқылы оқыту әдістемесі. – Алматы, 2015.

7. Қазақ әдебиеті: Оқыту әдістемесі және технологиялары: оқу құралы. – Алматы: Білім, 2017.

8. Назарбаев Н. Қазақстан–2050 стратегиясы және білім беру жүйесін жаңғырту мәселелері. – Астана, 2014.

9. Сатыбалдиева Ж. Қазіргі қазақ прозасын мектепте оқыту мәселелері. – Алматы, 2019.

10.  Білім берудегі ақпараттық технологиялар: оқу құралы. – Нұр-Сұлтан, 2021.

8. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ӘДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ТАЛДАУДА КӨРКЕМ МӘТІНМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ

АННОТАЦИЯ

Бұл жұмыста әдеби шығармаларды талдау барысында көркем мәтінмен жұмыс істеу әдістемесі қарастырылады. Зерттеу оқушылардың көркем туындыны терең түсінуі, мазмұнын ғана емес, оның идеялық-эстетикалық, композициялық және тілдік ерекшеліктерін танып-білуіне бағытталған. Көркем мәтінді оқу, талдау, интерпретациялау, кейіпкер бейнесін ашу, авторлық ұстанымды анықтау, бейнелі сөздерді сезіне қабылдау сияқты әдістемелік амалдар жүйеленіп беріледі. Сонымен қатар проблемалық сұрақтар, шығармашылық тапсырмалар, мәтінге негізделген талдау үлгілері ұсынылып, олардың оқушының сыни ойлауын, тіл байлығын, эстетикалық талғамын дамытудағы маңызы көрсетіледі. Жұмыс әдеби білім берудің сапасын арттыруға және көркем мәтінмен жұмыс жүргізудің тиімді жолдарын айқындауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

2. Қоңыратбаева Т. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2014.

3. Байтанасова К. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2018.

4. Әдебиетті оқыту әдістемесі: жоғарғы оқу орындарына арналған оқу құралы. – Алматы: Білім, 2016.

5. Нұрғали Р. Көркем сөз табиғаты. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.

6. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір. – Алматы: Білім, 1996.

7. Жұмажанова Т. Қазақ әдебиетін оқытуда мәтінмен жұмыс формалары. – Алматы, 2015.

8. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

9. Сұлтанбекова А. Мектепте әдеби шығарманы талдау әдістері. – Нұр-Сұлтан, 2019.

10.  Бекмағанбетова Б. Көркем мәтінді меңгертудің тиімді жолдары. – Алматы, 2020.

9. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ФОЛЬКЛОРЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОҚЫТУДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ӘДІСТЕР

АННОТАЦИЯ

Бұл зерттеу жұмысы фольклорлық шығармаларды оқытуда ұлттық құндылықтарға негізделген әдістердің теориялық және әдістемелік қырларын қарастыруға арналған. Қазіргі білім беру үдерісінде ұлттық құндылықтарды сақтау және жас ұрпақ санасына сіңіру өзекті мәселе болып табылады. Фольклорлық шығармалар – халықтың рухани мұрасын, дүниетанымын, салт-дәстүрін танытатын маңызды құрал. Зерттеуде фольклор ұғымының педагогикалық мәні ашып көрсетіледі. Ұлттық құндылықтардың мазмұны мен құрылымы талданады. Фольклорлық жанрлардың тәрбиелік және танымдық мүмкіндіктері айқындалады. Сабақ барысында халық ауыз әдебиеті үлгілерін тиімді қолдану жолдары қарастырылады. Оқушылардың ұлттық сана-сезімін қалыптастырудағы фольклордың рөлі анықталады. Зерттеуде ұлттық тәрбиені жүзеге асырудың әдістемелік негіздері сипатталады. Мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды қолдану арқылы тілдік және ойлау қабілеттерін дамыту жолдары ұсынылады. Ертегілерді оқыту барысында ұлттық мінез-құлық үлгілерін таныту мүмкіндіктері қарастырылады. 

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1992.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: Рауан, 1995.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Қоңыратбаев Ә. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1991.

 9. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 10. Омарова Б. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2010.

 11. Сейітов С. Қазақ халық ауыз әдебиеті. – Алматы: Білім, 1998.

 12. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997.

 13. Тұрсынов Е. Қазақ фольклорының типологиясы. – Алматы: Ғылым, 2001.

 14. Әбілқасымова К. Ұлттық тәрбие негіздері. – Алматы: Мектеп, 2004.

9. MAGISTRLIK DISSERTATSIYASI MAVZUSI

ӘДЕБИЕТ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛДІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ

АННОТАЦИЯ

Бұл зерттеу жұмысы әдебиет сабақтарында оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамыту әдістемесінің теориялық және практикалық негіздерін қарастыруға арналған. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың тілдік құзыреттілігін қалыптастыру маңызды педагогикалық міндеттердің бірі болып табылады. Әдебиет сабағы – тілдік құзыреттілікті дамытудың тиімді құралы ретінде қарастырылады. Зерттеуде тілдік құзыреттілік ұғымының мәні мен құрылымдық компоненттері талданады. Оқушылардың сөйлеу, тыңдау, оқу және жазу дағдыларын жетілдіру жолдары анықталады. Әдеби мәтіндер арқылы тілдік бірліктерді меңгерту әдістері сипатталады. Сабақ барысында қолданылатын инновациялық әдіс-тәсілдердің маңызы ашып көрсетіледі. Диалогтік оқыту мен сын тұрғысынан ойлау технологияларының тілдік құзыреттілікті дамытудағы рөлі зерделенеді. Оқушылардың сөздік қорын байытуда көркем мәтіннің ықпалы айқындалады. Тілдік тапсырмаларды жүйелі қолданудың тиімділігі негізделеді. Әдеби кейіпкерлердің тілін талдау арқылы оқушылардың коммуникативтік қабілеттерін дамыту мүмкіндіктері қарастырылады. 

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1992.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Ілиясова Г. Қазақ әдебиетін оқытудағы шығармашылық жұмыстар. – Алматы: Білім, 2013.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Қалиев С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2005.

 8. Қоңыратбаев Ә. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1991.

 9. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 10. Омарова Б. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2010.

FALSAFA DOKTORI (PHD) DISSERTATSIYASI

1-ТАҚЫРЫП

Қазақ прозасындағы уақыт поэтикасы және хронотоп

Аннотация

Бұл мақалада қазақ прозасындағы уақыт поэтикасы мен хронотоп ұғымының әдебиеттегі рөлі зерттеледі. Уақыт поэтикасы кейіпкерлердің өмірі мен шығармашылық оқиғалардың дамуын көркем бейнелеу тәсілдері арқылы ашып көрсетеді. Хронотоп әдеби мәтіндегі кеңістік пен уақыт бірлігін, оқиғалардың орналасу заңдылықтарын талдауға мүмкіндік береді. Мақалада қазақ прозасының дамуы мен дәстүрлі сюжет құрылымдарына талдау жасалып, авторлардың уақытты көркем бейнелеу әдістері, тарихи және әлеуметтік контексттегі хронотоп ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу қазақ прозасындағы уақыт пен кеңістіктің өзара байланысын, олардың сюжет және кейіпкер образын қалыптастырудағы маңызды рөлін анықтауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Ахметова, Г. «Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері». Алматы: Қазақ университеті, 2015.

2. Жолдасбеков, Б. «Қазақ прозасы: құрылым және стиль». Алматы: Атамұра, 2018.

3. Смагулов, Т. «Қазақ әдеби тіліндегі поэтика». Астана, 2017.

4. Бахтин, М. «Проблемы поэтики Достоевского». Москва: Искусство, 1975.

5. Лотман, Ю. «Структура художественного текста». Москва: Искусство,     1970.

6. Эйхенбаум, Б. «Поэтика времени и пространства». Санкт-Петербург, 2001.

7. Қаратаев, С. «Қазақ прозасында уақыт поэтикасы». Алматы: Қазақ университеті, 2016.

8. Жұмабаев, А. «Хронотоптық талдау: қазақ әдебиетінің тәжірибесі». Шымкент, 2019. 

9. Нұрмұханбет, Д. «Қазақ прозасында кеңістік пен уақыт». Астана: Ғылым, 2020.

FALSAFA DOKTORI (PHD) DISSERTATSIYASI

2-ТАҚЫРЫП

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫҚ РОМАН ФЕНОМЕНІ

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада қазақ әдебиетіндегі интеллектуалдық роман феномені зерттеледі. Интеллектуалдық роман – оқырманға философиялық, әлеуметтік және мәдени мәселелерді терең ойландыратын шығармалар тобы ретінде қарастырылады. Мақалада қазақ прозасындағы интеллектуалдық романдардың ерекшеліктері, кейіпкерлер образының психологиялық және философиялық қырлары, сюжет құрылымы және авторлық идеялардың көркемдік тәсілдері талданады. Сонымен қатар, әдебиеттің әлеуметтік және тарихи контексте интеллектуалдық романдардың дамуына әсері, дәстүрлі және заманауи бағыттардағы ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу қазақ әдебиетіндегі интеллектуалдық романның әдебиеттану және мәдениеттану саласындағы маңызын айқындауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Ахметова, Г. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2015.

2. Жолдасбеков, Б. Қазақ прозасы: құрылым және стиль. Алматы: Атамұра, 2018.

3. Смагулов, Т. Қазақ әдеби тіліндегі поэтика. Астана: Жазушы, 2017.

4. Қаратаев, С. Қазақ прозасында философиялық роман. Алматы: Қазақ университеті, 2016.

5. Жұмабаев, А. Қазақ әдебиетіндегі интеллектуалдық романның ерекшеліктері. Шымкент, 2019.

6. Нұрмұханбет, Д. Қазақ прозасында кейіпкердің философиялық образы. Астана: Ғылым, 2020.

FALSAFA DOKTORI (PHD) DISSERTATSIYASI

3-ТАҚЫРЫП

ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ МӘТІН ЖӘНЕ МЕТАМӘТІН ҚАТЫНАСЫ

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада қазақ поэзиясындағы мәтін мен метамәтін қатынасы зерттеледі. Мәтін – поэзиялық шығарманың тікелей мазмұны мен тілдік құрылымы болса, метамәтін – мәтіннің астарлы мәні, авторлық ой мен контекст арқылы жасырын берілетін мағынасы ретінде қарастырылады. Зерттеуде дәстүрлі және заманауи қазақ поэзасы мысалында мәтін мен метамәтіннің өзара байланысы, олардың көркемдік және идеологиялық функциялары талданады. Сонымен қатар, метамәтіннің автордың стилі, философиялық және мәдени идеяларды жеткізудегі рөлі, оқырманның интерпретациялық мүмкіндіктеріне әсері қарастырылады. Мақала қазақ поэзасындағы мәтін мен метамәтін арасындағы күрделі диалогты, олардың көркемдік бірлігі мен өзара ықпалдастығын айқындауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Ахметова, Г. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2015.

2. Жолдасбеков, Б. Қазақ поэзиясы: құрылым және стиль. Алматы: Атамұра, 2018.

3. Смагулов, Т. Қазақ әдеби тіліндегі поэтика. Астана: Жазушы, 2017.

4. Қаратаев, С. Қазақ поэзиясындағы мағына мен стиль. Алматы: Қазақ университеті, 2016.

5. Жұмабаев, А. Мәтін және метамәтін: қазақ әдебиетінің тәжірибесі. Шымкент, 2019.

6. Нұрмұханбет, Д. Қазақ поэзиясында авторлық ой және астарлы мән. Астана: Ғылым, 2020.

7. Ахмет, Р. «Қазақ поэзиясындағы мәтін және метамәтін», Қазақ әдебиеті журналы, 2018.

8. Сәбитова, Г. «Метамәтіннің көркемдік функциясы»,

Литературоведение, 2021.

9. Есімбек, Б. «Қазақ поэзиясында мәтін мен метамәтін диалогы», Ғылым және білім, 2022.

FALSAFA DOKTORI (PHD) DISSERTATSIYASI

4-ТАҚЫРЫП

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ИДЕОЛОГИЯ ЖӘНЕ КӨРКЕМ ДИСКУРС

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада қазақ әдебиетіндегі идеология мен көркем дискурс қатынасы зерттеледі. Идеология әдеби мәтіннің мазмұнын, тақырыптық бағытын және кейіпкер бейнесін қалыптастыратын әлеуметтік-саяси және мәдени фактор ретінде қарастырылады. Көркем дискурс – әдеби тіл мен стиль арқылы автордың идеяларын, әлеуметтік және философиялық көзқарастарын білдіру құралы болып табылады. Зерттеуде дәстүрлі және заманауи қазақ әдебиеті мысалында идеологиялық мазмұн мен көркемдік тәсілдердің өзара байланысы талданады. Сонымен қатар, мақалада әдеби шығарманың оқырманға әсері, мәтін мен контекст арасындағы өзара әрекет, идеологияның көркемдік формадағы көрінісі қарастырылады. Зерттеу қазақ әдебиетінде идеология мен көркем дискурстың бірлігін, олардың көркемдік, мәдени және әлеуметтік функцияларын айқындауға бағытталған.

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі:

1. Ахметова, Г. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2015.

2. Жолдасбеков, Б. Қазақ прозасы мен поэзиясы: құрылым және стиль. Алматы: Атамұра, 2018.

3. Смагулов, Т. Қазақ әдеби тіліндегі поэтика. Астана: Жазушы, 2017.

4. Қаратаев, С. Қазақ әдебиетінде идеология мен көркемдік стиль. Алматы: Қазақ университеті, 2016.

5. Жұмабаев, А. Қазақ прозасында идеологиялық және көркемдік байланыс. Шымкент, 2019.

6. Нұрмұханбет, Д. Қазақ әдебиетінде мәтін мен контекст: идеология тұрғысынан. Астана: Ғылым, 2020.

7. Ахмет, Р. «Қазақ әдебиетіндегі идеология және көркем дискурс», Қазақ әдебиеті журналы, 2018.

8. Сәбитова, Г. «Әдеби мәтін мен идеология байланысы», Литературоведение, 2021.

9. Есімбек, Б. «Қазақ әдебиетінде көркем дискурс рөлі», Ғылым және білім, 2022.

1. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ КОД ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК САНАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы қазақ әдебиетіндегі ұлттық код және көркемдік сананың трансформациясы мәселелерін ғылыми-теориялық тұрғыда қарастыруға арналған. Ұлттық код ұғымы халықтың тарихи жадын, мәдени болмысын және рухани құндылықтарын айқындайтын маңызды категория ретінде сипатталады. Қазақ әдебиеті ұлттық кодтың сақталуы мен көркемдік жүйеде жаңғыруының басты алаңы болып табылады. Зерттеуде ұлттық кодтың әдеби мәтіндегі көрініс формалары талданады. Көркемдік сана ұғымының мәні мен даму ерекшеліктері анықталады. Ауыз әдебиетіндегі ұлттық дүниетанымның бастаулары қарастырылады. Жазба әдебиеттегі көркемдік сананың қалыптасу кезеңдері сараланады. ХІХ ғасыр әдебиетіндегі ұлттық идея көріністері талданады. Алаш кезеңі қаламгерлерінің шығармаларындағы ұлттық код мәселелері айқындалады. Кеңестік дәуір әдебиетіндегі көркемдік сананың өзгеру үрдістері сипатталады. Идеологиялық ықпалдың ұлттық мазмұнға әсері ашып көрсетіледі. Тәуелсіздік кезеңіндегі әдеби процестегі көркемдік трансформациялар қарастырылады. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Әдебиет мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1996.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1996.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. – Алматы: Жазушы, 2001.

 10. Омарова Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

2. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ТӘУЕЛСІЗДІК КЕЗЕҢІ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТАРИХИ ЖАДЫ МӘСЕЛЕСІ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы тәуелсіздік кезеңі қазақ прозасындағы тарихи жады мәселесін талдауға арналған. Тарихи жады – халықтың өткенін, мәдени мұрасын және ұлттық болмысын сақтаушы маңызды категория болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ прозасы ұлттық тарихты жаңаша көзқараспен бейнелеуді қолға алды. Зерттеу барысында тарихи жадының көркемдік бейнелену жолдары қарастырылады. Тарихи оқиғалар мен тұлғалар әдебиеттегі ұлттық сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Қазіргі қазақ прозасындағы тарихи романдар мен әңгімелердің ерекшеліктері зерттеледі. Әдеби мәтіндер арқылы ұрпаққа өткен тарихтың сабақтары жеткізіледі. Тарихи жады ұлттық идентификацияның негізі ретінде қарастырылады. Прозалық шығармаларда қазақ халқының қиын кезеңдері көркемдік тәсілдер арқылы беріледі. Авторлар тарихи оқиғаларды жаңаша интерпретациялау арқылы оқырманның танымын кеңейтеді. Халықтық естелік пен деректі материалдардың үйлесімі айқындалады. Тарихи контекстте кейіпкерлердің мінез-құлқы ұлттық құндылықтармен байланыстырылады. Тәуелсіздік кезеңі прозасының стильдік және жанрлық ерекшеліктері сипатталады. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Әдебиет мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1996.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1996.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. – Алматы: Жазушы, 2001.

 10. Омарова Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

3. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

МОДЕРНИЗМ ЖӘНЕ ПОСТМОДЕРНИЗМ АҒЫМДАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ КӨРІНІСІ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы модернизм және постмодернизм ағымдарының қазіргі қазақ әдебиетіндегі көрінісін талдауға арналған. Модернизм әдебиеттегі жаңашылдықты, формалық ізденістер мен жаңа тақырыптарды енгізуді сипаттайды. Постмодернизм әдеби процесте көпқабатты мәтіндік құрылым, интертекстуалдық байланыс және ойын элементтерін қолдану арқылы ерекшеленеді. Қазіргі қазақ прозасы мен поэзиясында модернистік ізденістердің көріністері қарастырылады. Постмодернистік тәсілдер авторлық сана мен оқырманның белсенділігін арттыруға бағытталған. Әдеби мәтіндерде уақыт пен кеңістік категориялары жаңа түсінікте беріледі. Көркемдік тілдің эксперименталды элементтері оқырманға жаңа қабылдау механизмін ұсынады. Модернистік шығармалардағы кейіпкерлердің психологиялық бейнелері тереңдетіледі. Постмодернистік шығармаларда символикалық және мифологиялық элементтер кеңінен қолданылады. Әдебиеттегі жанрлық шекаралардың еруі оқырманның интерпретациялық мүмкіндіктерін арттырады. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі стильдік жаңарулар модернизм мен постмодернизм ықпалымен тікелей байланысты. Лирикалық және эпикалық бағыттардың үйлесімі шығармашылық еркіндік береді. Мәтіндегі аллюзиялар мен цитаталар оқырманның мәдени кодын байытады. Постмодернистік прозада тарихи оқиғаларды қайта интерпретациялау үрдісі байқалады. Модернистік поэзиядағы тілдік экспериментациялар ұлттық дәстүрмен үйлестіріледі. Көркемдік санадағы субъективтік және объективтік элементтердің өзара байланысы зерттеледі. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Әдебиет мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1996.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1996.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. – Алматы: Жазушы, 2001.

 10. Омарова Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

4. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

МҰХТАР ӘУЕЗОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ МИФОПОЭТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы Мұхтар Әуезов шығармаларындағы мифопоэтикалық жүйені талдауға арналған. Мифопоэтикалық жүйе – әдеби шығармаларда мифологиялық, эпикалық және символдық элементтердің үйлесімділігін көрсететін көркемдік құрылым. Әуезовтің прозасы мен драматургиясы ұлттық мәдениет пен тарихи сананы бейнелеуде маңызды рөл атқарады. Зерттеуде автордың шығармаларындағы мифологиялық мотивтер, эпикалық сюжеттер және кейіпкерлердің мифопоэтикалық бейнелері қарастырылады. Ұлттық дәстүр мен халықтық аңыздардың көркемдік интерпретациясы ашылады. Қаламгердің шығармашылығындағы батырлық эпостар мен тарихи оқиғалардың үйлесімі зерттеледі. Әуезов шығармаларында мифопоэтикалық образдар арқылы халықтық сана мен моральдық құндылықтар беріледі. Эпикалық дәстүр мен авторлық стильдің өзара байланысы талданады. Мифологиялық элементтер кейіпкерлердің мінез-құлқына әсер етеді. Көркемдік тіл мен символизм ұлттық кодты көрсетуде маңызды рөл атқарады. Әуезовтің шығармаларында тарих пен мифтің синтезі байқалады. Сюжет құрылымында фольклорлық және мифологиялық компоненттердің үйлесімі сараланады. Әдеби талдау барысында кейіпкерлердің архетиптік бейнелері анықталады. Мифопоэтикалық жүйе авторлық ой мен дәстүрлі мәдениеттің сабақтастығын көрсетеді. Әуезов прозасында ұлттық тарих пен мифологиялық сана біртұтас көрініс табады. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Әдебиет мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1996.

 2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1996.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. – Алматы: Жазушы, 2001.

 10. Омарова Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

5. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

АБАЙ ПОЭЗИЯСЫН ЗАМАНАУИ ӘДЕБИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ИНТЕРПРЕТАЦИЯЛАУ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы Абай Құнанбаев поэзиясын заманауи әдеби-теориялық тұрғыдан интерпретациялауға арналған. Абай поэзиясы қазақ әдебиетінде философиялық ой, моральдық идея және эстетикалық талғамды біріктіретін ерекше құбылыс болып табылады. Зерттеуде Абай шығармашылығын сын тұрғысынан талдаудың заманауи әдістері қарастырылады. Поэзиядағы символикалық, метафоралық және аллегориялық элементтер зерттеледі. Абайдың философиялық ойлары мен ұлттық код арасындағы байланыс ашылады. Заманауи әдебиеттану теориялары бойынша оның шығармаларындағы адамгершілік және моральдық мәселелер талданады. Лирикалық поэмалардағы тілдік және композициялық ерекшеліктер зерттеледі. Абай шығармаларында эстетикалық және этикалық идеялардың үйлесімі айқындалады. Фольклорлық және көркемдік элементтердің өзара байланысы қарастырылады. Абай поэзиясын интерпретациялау арқылы оқырманның тарихи, мәдени және философиялық санасы байытылады. Авторлық стильдің ерекшеліктері мен поэзиядағы ритм мен үйлесімділік талданады. Поэзиялық мәтіндердің композициялық құрылымы зерттеледі. Абай шығармаларының қазіргі қазақ әдебиетіне ықпалы анықталады. Сын тұрғысынан ойлау әдістері арқылы поэзиядағы идеялық және эстетикалық деңгейлер зерттеледі. Абайдың философиялық ойлары заманауи көркемдік тұрғыдан бағаланады. Поэзиядағы тілдік бейнелердің интерпретациялық мүмкіндіктері көрсетіледі. Зерттеу барысында мәтіндік құрылым мен мәдени контексттің өзара байланысы ашылады. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Аймауытов Ж. Әдебиет мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1996.

 2. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Қалиев С. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1996.

 8. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 9. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 10. Омарова Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2012

6. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ИНТЕРТЕКСТУАЛДЫЛЫҚ ҚҰБЫЛЫСЫ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы қазақ әдебиетіндегі интертекстуалдылық құбылысын талдауға арналған. Интертекстуалдылық – мәтіндер арасындағы байланыс пен өзара сілтемелерді зерттейтін әдеби теориялық категория. Қазақ әдебиетінде бұл құбылыс дәстүрлі және қазіргі заманғы шығармаларда көрініс табады. Зерттеу барысында классикалық және қазіргі қазақ прозасы мен поэзиясындағы интертекстуалдық элементтер қарастырылады. Ауыз әдебиеті үлгілерінің қазіргі әдебиетке ықпалы анықталады. Интертекстуалдық байланыстар арқылы авторлық сана мен мәдени мұра арасындағы сабақтастық ашылады. Әдеби мәтіндердегі цитата, аллюзия және реминисценция әдістері зерттеледі. Көркемдік сана мен ұлттық кодтың өзара байланысы қарастырылады. Проза мен поэзиядағы тарихи және фольклорлық сілтемелердің маңызы талданады. Жазба әдебиеттегі жанрлық және стильдік интертекстуалдық байланыстар зерттеледі. Кейіпкерлер мен сюжеттердің алдын ала мәтіндерге сілтемелері көрсетіледі. Мәтіндік құрылымдағы параллельдер мен қайталанулардың рөлі ашылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 2. Аймауытов Ж. Қазақ әдебиеті және әдеби сын. – Алматы: Ғылым, 1995.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Жұмабаев М. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қабдолов З. Қазақ әдебиетіндегі мәтіндік құрылым. – Алматы: Санат, 2002.

 6. Қалиев С. Қазақ әдебиетінің құрылымы мен интерпретациясы. – Алматы: Рауан, 1996.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклоры мен прозадағы әдеби байланыс. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы: мәтін мен интертекст. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Омарова Б. Қазіргі қазақ прозасындағы әдеби байланыстар. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

 10. Сыздық Р. Сөз өнері және мәтіндік құрылым. – Алматы: Санат, 1997.

7. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ АВТОРЛЫҚ «МЕН» КОНЦЕПЦИЯСЫ

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы қазіргі қазақ поэзиясындағы авторлық «мен» концепциясын талдауға арналған. Авторлық «мен» – поэзиядағы жеке тұлғаның шығармашылық сана-сезімі мен өзіндік позициясын білдіретін көркемдік категория. Қазіргі қазақ поэзиясында бұл концепция авторлық субъективтілікті, ішкі ой мен сезімнің көркем тілде берілуін қамтамасыз етеді. Зерттеуде авторлық «мен» поэзиялық мәтіндегі тілдік және композициялық құралдар арқылы ашылады. Лирикалық субъектінің өзіндік философиялық ойлары мен эмоционалдық күйі қарастырылады. Поэзиялық мәтіндегі ішкі монолог және ой толғамдарының рөлі айқындалады. Авторлық «мен» арқылы ұлттық сана мен жеке тұлғаның сабақтастығы көрсетіледі. Кейіпкер мен автордың өзара байланысы, интертекстуалдық элементтер талданады. Зерттеу барысында қазіргі қазақ поэзиясындағы стильдік және тақырыптық жаңашылдықтар қарастырылады. Поэзиялық тілдегі метафора, аллегория және символизм авторлық «мен»-нің көрінісі ретінде зерттеледі. Лирикалық өлеңдердегі субъективтік және объективтік элементтердің үйлесімі ашылады. Авторлық «мен» ұғымының психологиялық және философиялық қырлары сараланады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 2. Аймауытов Ж. Қазақ әдебиеті және әдеби сын. – Алматы: Ғылым, 1995.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Жұмабаев М. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қалиев С. Қазіргі қазақ поэзиясы: стиль мен тақырып. – Алматы: Рауан, 2004.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері және лирикалық субъект. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы: мәтін және авторлық сана. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 8. Омарова Б. Қазіргі қазақ поэзиясында шығармашылық субъект. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

 9. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997.

 10. Ысқақұлы Д. Қазақ поэзиясындағы авторлық «мен». – Алматы: Қазақ университеті, 2010.

8. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ЖӘНЕ ЭСТЕТИКА

Аннотация

Бұл зерттеу жұмысы ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлттық идея және эстетика мәселесін қарастыруға арналған. Ұлттық идея – әдебиетте халықтың рухани, мәдени және тарихи болмысын білдіретін маңызды категория. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті әлеуметтік, саяси және мәдени өзгерістерге ұшырап, ұлттық сана мен көркемдік ойларды қалыптастыруда ерекше рөл атқарды. Зерттеуде сол кезеңдегі прозалық, поэзиялық және драмалық шығармалардағы ұлттық идеяның көріністері талданады. Әдеби мәтіндердегі фольклорлық және тарихи элементтердің рөлі ашылады. Көркемдік тілдің ұлттық ерекшеліктері мен стильдік қырлары зерттеледі. Авторлық ой мен дәстүрлі мәдениет арасындағы сабақтастық қарастырылады. Халықтық өмір салты мен дәстүрлер әдеби мәтінде эстетикалық деңгейде бейнеленеді. Сол кезеңдегі қаламгерлердің шығармаларындағы ұлттық идея әлеуметтік сана мен моральдық құндылықтарды көрсетеді. Қазақ әдебиетіндегі поэзиялық және прозаиялық тілдік эксперименттер ұлттық идеяны жеткізудің көркемдік тәсілдері болып табылады. Әдебиеттегі эстетикалық принциптер ұлттық рухты сақтау мен дамытуға бағытталған. Шығармалардағы символикалық және мифологиялық бейнелер ұлттық идеологияны толықтырады. Авторлар тарихи оқиғаларды, халықтың тағдырын және мәдени мұраларын көркемдік тұрғыда интерпретациялайды. Сол дәуірдің әдеби үрдістеріндегі реализм мен романтизмнің үйлесімі қарастырылады. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 2. Аймауытов Ж. Қазақ әдебиеті және әдеби сын. – Алматы: Ғылым, 1995.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Жұмабаев М. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қалиев С. Қазақ әдебиетінде ұлттық сана. – Алматы: Рауан, 2004.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері және ұлттық идея. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының әдебиеттегі орны. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы: мәтін және эстетика. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Омарова Б. Қазақ әдебиетінің ХХ ғасыр басындағы дамуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

 10. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997.

9. BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ҚАЛА БЕЙНЕСІНІҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Аннотация

          Бұл зерттеу жұмысы қазақ прозасындағы қала бейнесінің эволюциясын талдауға арналған. Қала бейнесі әдебиетте әлеуметтік және мәдени өзгерістерді көрсету құралы ретінде қызмет етеді. Қазақ прозасында қала бейнесі дәстүрлі ауыл өмірімен салыстырмалы түрде ерекшеленеді. Зерттеуде ХХ ғасыр басынан қазіргі уақытқа дейінгі прозалық шығармалардағы қала бейнесінің дамуы қарастырылады. Қалалық өмір салты, әлеуметтік құрылым және мәдени ортаның көріністері талданады. Авторлар қаланы әр түрлі символикалық және метафоралық реңктермен сипаттайды. Қала бейнесі кейіпкерлердің мінез-құлқы мен психологиялық портретімен тығыз байланысты. Социалистік кезең прозасында қала индустрия мен жаңа мәдениеттің ортасы ретінде бейнеленеді. Тәуелсіздік кезеңінде қаланың бейнесі көпқабатты және күрделі сипат алады. Қала мен ауыл арасындағы контраст прозалық сюжеттердің негізгі элементі болып табылады. Қалалық орта кейіпкерлердің әлеуметтік деңгейін, кәсіби мүмкіндіктерін және рухани жағдайын көрсетеді. Қалалық бейнелердің эстетикалық функциясы әдеби тілдің стилдік ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Эпикалық және лирикалық тәсілдер арқылы қаланың әлеуметтік мәні ашылады. Қала бейнесінің эволюциясы қазақ прозасының көркемдік дамуына тікелей әсер етеді. Бұл зерттеу қазіргі қазақ прозасындағы қала бейнесін толық түсінуге ғылыми негіз береді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 2. Аймауытов Ж. Қазақ әдебиеті және әдеби сын. – Алматы: Ғылым, 1995.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Жұмабаев М. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қалиев С. Қала бейнесі және қазақ прозасы. – Алматы: Рауан, 2004.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері және әлеуметтік бейнелер. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклоры мен прозадағы қала. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы: мәтін мен символика. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Омарова Б. Қазіргі қазақ прозасында қала бейнесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

 10. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997.

10.  BITIRUV MALAKAVIY ISHI MAVZUSI

ФОЛЬКЛОРЛЫҚ МОТИВТЕРДІҢ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ КӨРКЕМ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

Аннотация

       Бұл зерттеу жұмысы фольклорлық мотивтердің қазіргі қазақ әдебиетіндегі көркем трансформациясын талдауға арналған. Фольклорлық мотивтер әдебиетте халықтық мәдениеттің, салт-дәстүр мен тарихи сана элементтерінің көрінісін береді. Қазіргі қазақ әдебиетінде фольклорлық элементтер проза, поэзия және драма жанрларында қайта интерпретацияланады. Зерттеуде ұлттық аңыздар, эпостар, халықтық әңгімелер мен мақал-мәтелдер шығармалардағы көркем бейнелерге айналу жолдары қарастырылады. Фольклорлық мотивтер авторлық сана мен шығармашылық ойды байыту құралы болып табылады. Көркем тілде фольклор элементтері символикалық және метафоралық мән алады. Кейіпкерлердің мінез-құлқы мен сюжеттер фольклорлық традициялармен байланыстырылады. Фольклорлық мотивтердің заманауи интерпретациясы әдеби стиль мен жанрлық жаңалықтарды ашады. Қазіргі қазақ әдебиетінде эпикалық және лирикалық элементтердің үйлесімі байқалады. Фольклорлық сюжеттердің композициялық құрылымы шығарманың жалпы идеясын күшейтеді. Авторлар ұлттық код пен тарихи контекстті шығармаларында сақтай отырып жаңаша көркемдік форма ұсынады. Мифологиялық және аңыздық элементтер кейде аллюзия мен интертекстуалдық байланыс арқылы беріледі. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

 1. Абай Қ. Қара сөздер және поэзиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 2. Аймауытов Ж. Қазақ әдебиеті және әдеби сын. – Алматы: Ғылым, 1995.

 3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

 4. Жұмабаев М. Қазақ әдебиетінің теориялық негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1992.

 5. Қалиев С. Қазіргі қазақ әдебиетінде фольклорлық мотивтер. – Алматы: Рауан, 2004.

 6. Қабдолов З. Сөз өнері және ұлттық дәстүр. – Алматы: Санат, 2002.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының әдебиеттегі орны. – Алматы: Ана тілі, 1991.

 8. Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы: мәтін және интертекст. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.

 9. Омарова Б. Қазіргі қазақ прозасында фольклорлық мотивтер. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.

 10. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997.

РЕЗЮМЕ

Аты-жөні:
Байзаков Жандос Абдазимович

Туған күні:
10 қазан 1989 жыл

Туған жері:
Өзбекстан Республикасы, Ташкент облысы, Бостандық ауданы

Байланыс:
Телефон: +998 99 859 62 55
E-mail: jandozbayzakov@gmail.com

             jandosbajzakov906@gmail.com

МАҚСАТ

Филология және әдебиеттану саласында ғылыми-зерттеу және оқытушылық қызметті кәсіби деңгейде жалғастыру, жоғары білім беру мен ғылымның дамуына үлес қосу.

БІЛІМІ

2012–2016 жж.
Ташкент мемлекеттік педагогика университеті, 

Бакалавр: Филология (қазақ тілі мен әдебиеті)

2018–2020 жж.
Ташкент мемлекеттік өзбек тілі мен әдебиеті университеті
Магистратура: Филология (Туркология)

ҒЫЛЫМИ ДӘРЕЖЕСІ

Филология ғылымдарының философия докторы (PhD)

PhD тақырыбы: 10.00.06  Қазіргі өзбек және қазақ прозасындағы поэтикалық конструкция: шығармашыл тұлға идеалы мен образдардың көркемдігі 

10.00.06 Замонавий ўзбек ва қазоқ насрида поэтологик конструкция: ижодкор идеали ва образлар бадиияти

ЖҰМЫС ТӘЖІРИБЕСІ

2020–қазіргі уақытқа дейін
Шыршық мемлекеттік педагогика университеті
Гуманитар пәндер факультеті, Өзбек тілбілімі кафедрасы
Қызметі: Ғылыми-зерттеу және оқытушы

• Өзбек тілін және әдебиетін оқыту
• Ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу
• Оқу бағдарламалары мен әдістемелік құралдарды әзірлеу

2016–2020 жж.
Бостандық ауданындағы №1 орта мектеп
Қызметі: Мұғалім

• Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту
• Оқу-әдістемелік материалдар әзірлеу
• Оқушылармен шығармашылық және ғылыми жұмыс жүргізу

КӘСІБИ ДАҒДЫЛАР

• Әдеби мәтінді ғылыми-теориялық талдау
• Әдебиетті оқыту әдістемесі
• Ғылыми зерттеу және мақала жазу
• Оқу бағдарламалары мен әдістемелік құралдар дайындау
• АКТ құралдарымен жұмыс

ТІЛДЕР

• Қазақ тілі – ана тілі
• Өзбек тілі – еркін
• Орыс тілі – жақсы
• Ағылшын тілі – базалық

Ilmiy-tadqiqot loyihalari

Xalqaro ilmiy jurnallarda («Web of Science», «Scopus» va boshqa xalqaro e’tirof etilgan bazalarga kiritilgan jurnallarda) chop etilgan ilmiy maqolalar

1. Байзаков Ж. ҰЛТТЫҚ ТІЛ – ҰЛТТЫҢ ТҰҒЫРЫ: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ БҮГІНІ МЕН БОЛАШАҒЫ ТУРАЛЫ ТОЛҒАНЫС - "Ekonomika i sotsium" №5(132) 2025. 

Respublika jurnallaridagi ilmiy maqolalar ro‘yxati

1. Байзаков Ж. “Абай іліміндегі тұлға мәселесі”  “Til va adabiyot.uz” илмий-методик электрон журнал. Тошкент. № 11, 2025. 122-123 б.

    

Xalqaro va Respublika miqyosidagi anjumanlarda ishtiroki

1. Байзаков Ж.А. «АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ ӘЛЕМІ”.  АБАЙ РУХАНИ МҰРАСЫНЫҢ ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ӘСЕРІ тақырыбында халықаралық илимий-теориялық конференция. Нөкіс-2025. 4-апрель, 269-273 беттер.

2. Байзаков Ж. РОМАН БАДИИЯТИ ВА ЖАНР ГЕНЕЗИСИ. - “ Yangi O’zbekistonda filologik ta’limning dolzarb muammolari, yechimlari va istiqbollari” mavzusida xalqaro ilmiy-nazariy anjuman, 2025-yil 17-oktabr, 1102-1106 b.