Raxmanova Muqaddas Qaxramonovna
Umumiy pedagogika kafedrasi mudiri
Pedagogika fanlari doktori (DSc), professor
Umumiy pedagogika — ta’lim va tarbiyaning umumiy qonuniyatlari, tamoyillari hamda metodologik asoslarini o‘rganuvchi yetakchi pedagogik fan hisoblanadi. Ushbu fan shaxs kamoloti, ta’lim jarayonining mazmuni, shakl va metodlari, pedagogik munosabatlar tizimini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qiladi.
Umumiy pedagogika:
ta’lim va tarbiyaning ijtimoiy mohiyatini ochib beradi;
shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi psixologik va ijtimoiy omillarni yoritadi;
zamonaviy ta’lim tendensiyalari va innovatsion yondashuvlarni umumlashtiradi;
milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligini ta’minlaydi.
Fanning maqsadi — bo‘lajak mutaxassislarda pedagogik tafakkur, kasbiy ong va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirishdan iborat.
Asosiy vazifalari:
ta’lim va tarbiyaning nazariy asoslarini o‘rgatish;
pedagogik jarayon qonuniyatlarini tushuntirish;
talabalarida pedagogik madaniyat va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish;
an’anaviy va innovatsion ta’lim yondashuvlarini uyg‘unlashtirish.
Fanning obyekti — ta’lim-tarbiya jarayoni.
Fanning predmeti — mazkur jarayonning qonuniyatlari, tamoyillari, shakllari va metodlari.
Bugungi kunda ta’lim tizimi jadal rivojlanmoqda. Shu jarayonda umumiy pedagogika:
ta’lim islohotlarining ilmiy-nazariy asosini tashkil etadi;
o‘qituvchining kasbiy mahoratini shakllantiradi;
ta’lim va tarbiya uyg‘unligini ta’minlovchi asosiy fan sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
1.GAFURDJAN ISRAILOVICH MUKHAMEDOV, JABBOR ESHBEKOVICH,USAROV1, DUSTNAZAR OMONOVICH KHIMMATALIEV, KODIROVA, FERUZAKHON USMANOVNA1, RAXMANOVA MUКADDAS, KAXRAMONOVNA, SAFIYEVA MOKHINUR AKRAM QIZI,
ESHBEKOVA NARGIZA JABBOR KIZI, DEKHKONOV HASANBOY UBAYDULLAYEVICH, AAY SUSILAWATI CREATIVE COMPETENCE OF FUTURE CHEMISTRY FOR STUDENTS RELATING TO ENVIRONMENT Journal of Engineering Science and Technology
Special Issue on ISCoE2024 Vol. 19 No. 6 (2024) 65 - 72
2. Raxmanova M.Q. Systematic organization of processes of development of spiritual and social activity in students and youth as an actual social and pedagogical problem EduVision: Journal of Innovations in Pedagogy and Educational Advancements. Volume 01, Issue 03, March,2025brightmindpublishing.comISSN (E): 3061-6972Licensed under CC BY 4.0a Creative Commons Attribution 4.0 International License B. 399-405
3. Raxmanova M. Bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy qadriyatlarini rivojlantirishning nazariy va amaliy komponentlari// Mug‘allim hәm үzliksiz bilimlendirio‘ 2025 y.№3/1 489-495
4. Raxmanova M.Q Ta’lim muassasalarida muammoli o’qitishning psixologik asoslari Bosma Monografiya. Chirchiq 2024.Dimal nashriyoti. 110 b. 7 b.t
5. Raxmanova M.Q. Milliy tarbiya asoslari. O‘quv qo‘llanma (O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 22.12.2023. № 537-buyrug‘i, 53711-sonli guvohnomasi).
6. Рахманова М.Қ. Komparativistik pedagogika fanidan darslik O‘quv qo‘llanma 2023yil 27 mart 194-sonli buyrugi №194-321 ro‘yxatga olingan
7. Raxmanova M.Q. Milliy tarbiya asoslar fanidan DARSLIK 2024yil 27 may 194-sonli buyrugi №194-328- sonli guvohnomasi ro‘yxatga olingan
8. Raxmanova M.Q. I.V.Qaynarova. Yunogogika fanidan DARSLIK 2024yil 11 noyabr 494-sonli buyrugi №429-356- sonli guvohnomasi ro‘yxatga olingan
2024-yilning 5-9- kunlari Pedagogika fakulteti “Umumiy pedagogika” kafedrasi professor-o‘qituvchilari Abay nomidagi Qozoq milliy pedagogika universitetiga tashrif buyurdi. Tashrif davomida pedagogika kafedrasi bilan o‘zaro hamkorlik aloqalarida erishilgan natijalar muhokama qilindi.
2025-yil 4-14 may kunlari Umumiy Pedagogika kafedrasi professor- o‘qituvchilari Turkiya Respublikasi Istanbul universitetida bo‘lishdi.
Mazkur uchrashuvda ikki universitet o‘rtasida o‘quv va ilmiy yo‘nalishlarda hamkorlikni yo‘lga qo‘yish maqsadida memorandum imzolandi.
Kafedra – maktab-laboratoriya – talabalar hamkorligi
Umumiy pedagogika kafedrasi tomonidan Chirchiq shahridagi 26-umumta’lim maktabi bilan uzviy ilmiy-amaliy hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan. Mazkur hamkorlik doirasida “G‘aroyib miya” nomli pedagogik loyiha asosida tizimli faoliyat olib borildi.
Loyiha doirasida dastlab 80 nafar o‘quvchi orasidan past o‘zlashtiruvchi 20 nafar o‘quvchi aniqlab olindi. Ushbu o‘quvchilar bilan 30 kun davomida maxsus ishlab chiqilgan pedagogik mashg‘ulotlar, individual yondashuv va rivojlantiruvchi topshiriqlar asosida ishlash tashkil etildi.
Amaliy mashg‘ulotlar jarayonida:
o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasi tahlil qilindi;
individual pedagogik yondashuvlar qo‘llandi;
talabalar tomonidan kuzatuv, maslahat va pedagogik qo‘llab-quvvatlash ishlari olib borildi.
Olib borilgan izchil pedagogik faoliyat natijasida past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar soni 20 nafardan sezilarli darajada kamaydi hamda ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi va faolligi oshdi.
Mazkur loyiha kafedra, maktab va talabalar o‘rtasidagi hamkorlikning samarali namunasi bo‘lib, umumiy pedagogika fanining amaliy ahamiyatini yana bir bor tasdiqladi.
Umumiy pedagogika kafedrasi tomonidan Chirchiq shahar 6-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabi bilan hamkorlikda ta’lim jarayonida individual yondashuvga asoslangan neyrotexnologiyalar mavzusida o‘quv mashg‘ulotlari tashkil etildi.
Mazkur mashg‘ulotlar Umumiy pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi Muqaddas Raxmanova rahbarligida, talabalar ishtirokida olib borildi. Jarayonda o‘quvchilarning bilish faolligini oshirish, individual xususiyatlarini hisobga olish hamda zamonaviy pedagogik va neyrotexnologik yondashuvlarni amaliyotga joriy etishga alohida e’tibor qaratildi.
Mashg‘ulotlar davomida individual ishlash, kuzatuv, tahlil va rivojlantiruvchi topshiriqlar samarali qo‘llanildi. Ushbu faoliyat kafedra, maktab va talabalar o‘rtasidagi ilmiy-amaliy hamkorlikni mustahkamlashga, shuningdek, umumiy pedagogikaning zamonaviy ta’lim tizimidagi amaliy ahamiyatini oshirishga xizmat qildi.
2024-yil 19-oktabr kuni Umumiy pedagogika kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan Parkent tumanidagi ochiq osmon ostidagi maskanlarda ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar tashkil etildi. Mazkur tadbirlar Umumiy pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi Muqaddas Raxmanova tashabbusi va mas’ulligida amalga oshirildi.
Tadbirlar doirasida sport musobaqalari, zakovat intellektual o‘yinlari, turli tashkilotlarda ma’ruzalar hamda maktablar bilan hamkorlikda o‘tkazilgan ma’naviy uchrashuvlar tashkil etildi. Ushbu faoliyat talabalarda jamoaviylik, sog‘lom turmush tarzi, intellektual faollik va ma’naviy qadriyatlarga hurmatni mustahkamlashga xizmat qildi.
Olib borilgan ishlar talabalarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, ularning ijtimoiy faolligini oshirish hamda umumiy pedagogika fanining tarbiyaviy imkoniyatlarini amaliyotda namoyon etishga qaratildi.
2025-yil 29-fevral kuni CHDPU 2-TTJda Pedagogika fakulteti “Umumiy pedagogika” kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan “Neyropedagogikaning harakatli o‘yinlari” mavzusida seminar-trening tashkil etildi. Mazkur tadbir Umumiy pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi Muqaddas Raxmanova tashabbusi va mas’ulligida amalga oshirildi.
Seminar-trening davomida talabalar uchun harakatli o‘yinlar asosida tashkil etilgan neyropedagogik mashg‘ulotlar o‘tkazilib, ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, jismoniy faollik va kognitiv rivojlanishni uyg‘unlashtirishga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbir talabalarining ijtimoiy faolligi, jamoada ishlash ko‘nikmalari hamda sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qildi.
Neyropedagogika — kelajak o‘qituvchisining asosiy poydevori
Neyropedagogika zamonaviy ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u inson miyasi faoliyati, hissiy holati va bilish jarayonlari asosida samarali ta’limni tashkil etishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv kelajak o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Dasturning maqsadi
Dasturning asosiy maqsadi talabalar va o‘quvchilarda:
bilish, hissiy va ijtimoiy qobiliyatlarni uyg‘un rivojlantirish;
ta’limni miya faoliyatiga mos holda samarali o‘zlashtirishni ta’minlashdan iborat.
Asosiy komponentlar
Neyropedagogik yondashuv quyidagi asosiy komponentlarni qamrab oladi:
vizual va verbal faollashtirish;
xotira, diqqat va tafakkurni faollashtirish;
empatiya va hissiy intellektni rivojlantirish;
neyropsixologik asoslangan mashg‘ulotlar;
refleksiya va metakognitiv ko‘nikmalarni shakllantirish;
kognitiv va affektiv moslashuv;
integrativ va harakatga asoslangan mashg‘ulotlar.
Kutilgan natijalar
Mazkur yondashuv natijasida:
ta’limni boshqara oladigan pedagog;
emotsional va kognitiv jihatdan uyg‘un mutaxassis;
inson tabiati va miya faoliyatiga mos ta’lim modeliga asoslangan kasbiy yetuk shaxs shakllanadi.
“Kelajak o‘qituvchisi konsepsiyasi” loyihasi doirasida Umumiy pedagogika kafedrasining “Neyropedagogika” yo‘nalishi dasturi
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimi shiddat bilan o‘zgarib borayotgan jamiyat, raqamli muhit va inson ongi o‘rtasidagi murakkab aloqani hisobga olgan holda yangi pedagogik yondashuvlarni talab qilmoqda. Ana shunday innovatsion yo‘nalishlardan biri neyropedagogikadir. Neyropedagogika – bu miya faoliyati, kognitiv jarayonlar, his-tuyg‘ular va bilim o‘zlashtirish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganuvchi pedagogik yo‘nalish bo‘lib, ta’limni shaxsiy va samarali tashkil etishni maqsad qiladi.
Kelajak o‘qituvchisi bu nafaqat fanni bilish, balki har bir o‘quvchining individual imkoniyatlari, bilish usullari, e’tibor va hissiy holatini hisobga olish orqali ta’limni individuallashtirishga qodir pedagogdir. Bu vazifani amalga oshirishda neyropedagogika markaziy o‘rin tutadi. U bilimni miyaga qanday samarali yetkazish, xotira, diqqat, tafakkur va his-tuyg‘ularni qanday faollashtirish mumkinligini ilmiy asoslangan tarzda tushuntiradi.
Neyropedagogika kelajak ta’limida shaxsni anglash, tafakkurni faollashtirish va ichki motivatsiyani rivojlantirishning asosiy poydevoridir. Shu boisdan, “Kelajak o‘qituvchisi konsepsiyasi”da neyropedagogik bilim va kompetensiyalar alohida strategik yo‘nalish sifatida qaraladi. Mazkur dastur shu maqsadda ishlab chiqilmoqda.
2. Maqsad va vazifalar.
Mazkur dasturning asosiy maqsadi kelajak o‘qituvchisida neyropedagogik bilim va kompetensiyalarni shakllantirish orqali ta’lim jarayonini shaxsga mos, ilmiy asoslangan va samarali tashkil etishni ta’minlashdan iborat. Bu orqali talabalarda bilish, hissiy va ijtimoiy qobiliyatlarni uyg‘un ravishda rivojlantirishga erishiladi.
Dasturning vazifalari:
neyropedagogika fani va uning ta’lim amaliyotidagi ahamiyatini o‘rgatish;
bilish jarayonlari (xotira, diqqat, tafakkur, his-tuyg‘u)ni faollashtiruvchi usullarni amaliyotga joriy etish;
individuallashtirilgan va miyaga moslashgan ta’lim muhitini yaratish ko‘nikmasini shakllantirish;
talabalarda neyropsixologik rivojlanishni baholash va kuzatish instrumentlaridan foydalanishni o‘rgatish;
vizual, verbal va kinestetik faollashtirish usullarini to‘g‘ri tanlash va qo‘llash qobiliyatini shakllantirish;
neyroassotsiatsiyalar, refleksiya, empatiya va motivatsiyani kuchaytirishga qaratilgan mashg‘ulotlar ustida ishlash;
neyropedagogikaga asoslangan dars ssenariylari, mashg‘ulotlar va faoliyat turlarini loyihalash va baholashni o‘rgatish.
3. Asosiy yo‘nalishlar va komponentlar.
Neyropedagogik dastur ta’lim jarayonida inson miyasi va ruhiy-emotsional holatini hisobga olgan holda shaxsga moslashuvchan, samarali o‘qitishni ta’minlaydigan quyidagi asosiy yo‘nalishlar va komponentlar asosida quriladi:
a) Vizual-verbal faollashtirish.
O‘quv materialini yodda saqlash va tushunish jarayonini yengillashtiruvchi vizual (rasm, sxema, grafik) va verbal (so‘z, ifoda, til) stimullar orqali miyani faollashtirish. Bu usul neyron aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
b) Xotirani faollashtirish.
Qisqa va uzoq muddatli xotirani rivojlantirishga yo‘naltirilgan mashqlar, mental xaritalar, assotsiatsiyali yodlash texnikalari. Bu bilimning mustahkam o‘zlashtirilishiga zamin yaratadi.
v) Diqqatni markazlashtirish.
O‘quvchilarda diqqatni jamlash va uzoq vaqt saqlash ko‘nikmasini shakllantirish uchun miyaga mos interaktiv mashqlar va tayyorgarlik jarayonlarini yo‘lga qo‘yish.
g) Hissiy intellekt.
Emotsional sezuvchanlikni, o‘z his-tuyg‘ularini idora qilish, boshqalar hissiyotini anglash va muloqotda empatiya namoyon etish qobiliyatini rivojlantirish.
d) Neyroassotsiatsiyalar.
Yangi ma’lumotni oldingi bilimlar bilan uyg‘unlashtirish orqali chuqur va uzoq muddatli bilimni shakllantirish. Bunda ramzlar, mazmunli ifoda va metaforalardan keng foydalaniladi.
ye) Refleksiya va metakognitiv qobiliyatlar.
O‘quvchi o‘zi qanday o‘rganayotganini anglaydigan, bilish jarayonini nazorat qiluvchi ko‘nikmalarni shakllantirish. Bu mustaqil o‘rganish va shaxsiy samaradorlikning poydevoridir.
yo)Kognitiv va affektiv moslashuv.
Dars jarayonida miyaning bilish qobiliyati (kognitiv), hissiy holati (affektiv) va muhit ta’siri o‘rtasidagi munosabatni inobatga olib faoliyatni moslashtirish.
j) Integrativ mashg‘ulotlar.
Fanlararo bog‘lanish, ijodiy va intermodal o‘qitish usullari orqali miyaning turli sohalarini bir vaqtda faollashtirish.
4. Dastur modullari.
Neyropedagogik yondashuv asosida tuzilgan ushbu dastur tinglovchilarda nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni uyg‘un shaklda shakllantirishni maqsad qilgan. Har bir modul miyaning bilish jarayonlari, neyrofiziologik mexanizmlar va ta’lim amaliyotida ulardan foydalanish usullarini qamrab oladi.
1-modul: Neyropedagogikaning nazariy asoslari.
– neyropedagogika va neyropsixologiyaning fan sifatida shakllanishi;
– miya tuzilishi va bilish jarayonlarining pedagogik interpretatsiyasi;
– bilish jarayonlari (diqqat, xotira, tafakkur, vositaga solish) asosida ta’limni rejalashtirish.
2-modul: Neyrofiziologik faoliyat va shaxsga moslashuv.
– hissiy holat va ta’lim jarayonining o‘zaro bog‘liqligi;
– neyroplastika, stress va motivatsiyaning o‘quv faoliyatiga ta’siri;
– shaxsiy tipga mos ta’lim strategiyalarini tanlash.
3-modul: Vizualizatsiya va neyroassotsiatsiyalar usullari.
– vizual kodlash, mental xaritalar va infografikalar;
– assotsiatsiya va metaforalar orqali mustahkam bilim shakllantirish;
– ko‘p kanalli qabulni uyg‘unlashtiruvchi mashqlar.
4-modul: Neyroingibitorlar va faollashtiruvchi metodlar.
– ta’limda diqqat va ishlash xotirasini faollashtirish;
– uyqu, ovoz, rang va muhitning miya faoliyatiga ta’siri;
– neyrofunksional tahlil va moslashtirish mexanizmlari.
5-modul: Ta’limda neyropedagogik diagnostika.
– miya faoliyatini baholash usullari (testlar, refleksiya, mulohazalar);
– ta’limda kognitiv va affektiv o‘zgarishlarni aniqlash;
– diagnostika natijalari asosida faoliyatni moslashtirish.
6-modul: Amaliy mashg‘ulotlar va kreativ ssenariylar.
– neyropedagogika asosida dars ishlanmalari tuzish;
– neyrotreninglar, multimodal o‘qitish mashg‘ulotlari;
– “Fikr xaritasi”, “Kognitiv kvest”, “Empatiya treningi” kabi mashqlar.
5. Amaliy faoliyat shakllari.
Neyropedagogika nazariy bilimlarni faqat o‘rgatish emas, balki amaliyot orqali miya faoliyatini faollashtirish va shaxsiy o‘rganish strategiyalarini shakllantirishni ko‘zlaydi. Shu nuqtai nazardan, quyidagi amaliy faoliyat shakllari muhim o‘rin tutadi:
Tajriba-sinov mashg‘ulotlari.
Ta’lim jarayonida miyaga ta’sir etuvchi metodlarni sinovdan o‘tkazish, neyropedagogik usullarni testlash, talabalar ishtirokida natijalarni tahlil qilish orqali pedagogik qarorlar qabul qilish.
Kognitiv treninglar.
Xotira, diqqat, tafakkur va axborotni qayta ishlash qobiliyatlarini rivojlantiruvchi maxsus mashqlar. Bular tinglovchilarda shaxsiy bilish qobiliyatlarini anglash va ularni boshqarish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Vizualizatsiya mashqlari.
Miyada tasavvur va murakkab bilimlarni qayta ishlashni yengillashtiruvchi mashqlar. Mental xaritalar, diagrammalar, ramzlar, rangli belgilar asosida bilimni chuqurlashtirish hamda xotirani mustahkamlashni ta’minlaydi.
-Empatiya va hissiy intellekt mashqlari.
Talabalarning hissiy sezuvchanligi, o‘z va boshqalar hissiyotlarini anglash, muloqotda barqarorlikni shakllantirishga qaratilgan dialogik, dramatik va simulyatsion mashg‘ulotlar.
6. Baholash mezonlari.
Neyropedagogika asosidagi ta’lim jarayoni samaradorligini baholash miya faoliyatiga bog‘liq kompetensiyalar – neyrokompetensiyalar darajasini aniqlash orqali amalga oshiriladi. Bunda quyidagi mezonlar asos bo‘ladi:
Neyrokompetensiyalar bo‘yicha diagnostika.
Kognitiv qobiliyatlar: diqqat, tafakkur, xotira, tezkor anglash va mulohaza yuritish ko‘nikmalari maxsus testlar orqali baholanadi.
Affektiv qobiliyatlar: hissiy intellekt, stressga chidamlilik, motivatsiya darajasi psixologik anketa va kuzatuv vositasida aniqlanadi.
Metakognitiv strategiyalar: o‘quvchi o‘z bilish jarayonini qanchalik anglay oladi va boshqara oladi – ushbu qobiliyat maxsus o‘zini baholash shakllari orqali o‘lchanadi.
Neyrosavodxonlik: vizual, verbal, assotsiatsiyali materiallarni qabul qilish, qayta ishlash va qo‘llash qobiliyati asosida tekshiriladi.
O‘zgarish monitoringi.
Dastur davomida individual va guruhiy o‘sish traektoriyalari kuzatiladi;
Diagnostika natijalari dastlabki va yakuniy bosqichda taqqoslab tahlil qilinadi;
Refleksiya va portfolio usuli orqali shaxsiy rivojlanish baholanadi;
Ta’lim jarayonidagi miya faoliyatini faollashtiruvchi omillar ta’siri tahlil qilinadi.
7. Kutilgan natijalar.
Neyropedagogika dasturini tatbiq etish natijasida quyidagi o‘quv-pedagogik yutuqlarga erishish kutilmoqda:
kognitiv qobiliyatlarning o‘sishi: talabalarda diqqat, xotira, tafakkur va axborotni qayta ishlash ko‘nikmalari kuchayadi;
metakognitiv ong va shaxsiy ta’lim traektoriyasi shakllanishi: o‘z bilim olish jarayonini boshqarish, kuzatish va baholash malakasi rivojlanadi;
interaktiv va individuallashtirilgano‘qitishga tayyorlik: fanlararo, shaxsga moslashgan ta’lim uslublarini o‘zlashtirgan pedagog kadrlar yetishib chiqadi;
neyropedagogik kompetensiyalar: bo‘lajak o‘qituvchilarda ta’lim jarayoniga miya faoliyati nuqtai nazaridan yondashish, neyroassotsiatsiya, vizualizatsiya, stressni boshqarish, emotsional tarbiyani qo‘llash kabi amaliy ko‘nikmalar shakllanadi;
ta’limning inson tabiatiga mos modelinijoriy etish: ta’lim jarayoni sun’iy emas, balki tabiiy biopsixologik jarayon sifatida tashkil etiladi.
Xulosa. Neyropedagogika kelajak o‘qituvchisini shakllantirishda eng zamonaviy va tabiiy yondashuvlardan biri bo‘lib, ta’limni inson miyasi faoliyatiga uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Bu dastur orqali pedagoglar nafaqat bilim beruvchi, balki bilish jarayonlarini boshqara oladigan, faollashtiruvchi, hissiy intellekt va kognitiv yechimlarga asoslangan yetakchi shaxs sifatida tayyorlanadi. Neyropedagogik tafakkur – XXI asr ta’limiga mos va barqaror rivojlanishning asosiy tamoyilidir.